Chia sẻ của cải AI trước khi quá muộn
23/09/26
 |
| Ảnh: Matthieu Bourel |
AI tiên tiến đang làm dấy lên lo ngại của cải và quyền lực sẽ tập trung vào nhóm rất nhỏ, trong khi giá trị kinh tế từ lao động bị bào mòn. Giải pháp thường được nhắc tới là thu nhập cơ bản phổ quát (trả tiền mặt vô điều kiện cho tất cả công dân). Xuất hiện đề xuất mới là “điều khoản lợi nhuận đột biến”, yêu cầu các công ty AI chia sẻ một phần lợi nhuận nếu doanh nghiệp chiếm tỷ trọng quá lớn trong nền kinh tế.
Tuy nhiên, các giải pháp dựa vào tái phân phối sau khi bất bình đẳng hình thành có thể đến quá muộn. Khi quyền lực kinh tế tập trung, nhóm kiểm soát nền kinh tế AI đủ mạnh để né thuế, định hình lại luật chơi và gây suy yếu khả năng đòi chia phần của công chúng. Điển hình như trường hợp gia tộc Medici – dòng họ ngân hàng sở hữu quyền lực chính trị lớn ở Florence, Ý, các tài phiệt công nghiệp Mỹ và ngành dược phẩm. Khác biệt là AI có thể tạo ra thẩm quyền chưa từng có.
Tái phân phối hay phân phối từ đầu
Có hai viễn cảnh cho tương lai AI. Ở viễn cảnh thứ nhất, người có vốn, kỹ năng và hạ tầng triển khai tự động hóa trở nên cực kỳ giàu có. Chi phí giảm mạnh, nhưng cũng kéo theo tiền lương giảm; số đông sống nhờ thu nhập cơ bản và hy vọng khoản hỗ trợ không bị cắt.
Ở viễn cảnh thứ hai, vốn sản xuất được phân bổ rộng trước khi AI tiên tiến xuất hiện. Người dân có internet, điện ổn định, thiết bị giá phải chăng, công cụ AI và kỹ năng sử dụng. Một số người có thể lập doanh nghiệp dùng AI, làm ít giờ hơn và giao phần lớn công việc cho tác nhân AI. Khi đó, con người vừa được nhận trợ cấp, vừa có cơ hội tham gia nền kinh tế AI.
Viễn cảnh thứ nhất là tái phân phối. Viễn cảnh thứ hai là phân phối từ đầu: ngăn chặn bất bình đẳng ngay từ gốc thông qua trao cho nhiều người quyền tiếp cận nguồn lực tạo thu nhập.
Từ Rawls đến vốn cơ bản phổ quát
John Rawls từng ủng hộ mô hình “dân chủ sở hữu tài sản”, trong đó vốn sản xuất, kỹ năng và giáo dục được phân bổ rộng. Khác với nhà nước phúc lợi chỉ tái phân phối thu nhập nhằm giữ mức sống tối thiểu, mô hình trên giúp công dân tự quản lý công việc, giảm phụ thuộc và phân tán cả quyền lực kinh tế lẫn chính trị.
Mỹ từng áp dụng điều này. Năm 1944, Đạo luật GI Bill trao cho cựu binh quyền tiếp cận giáo dục, nhà ở và khoản vay kinh doanh, góp phần tạo ra tầng lớp trung lưu lớn nhất lịch sử Mỹ. Thế kỷ 19, giáo dục tiểu học phổ cập và các đại học cấp đất cũng tạo ra lực lượng lao động có kỹ năng phục vụ tăng trưởng công nghiệp.
Từ đó xuất hiện ý tưởng vốn cơ bản phổ quát: thay vì chỉ phát tiền đều đặn như thu nhập cơ bản, xã hội phân bổ tài sản có khả năng sinh lời cho công dân. Tài sản có thể tăng giá, tạo lợi tức và trao quyền sở hữu.
Vì sao AI cần cách tiếp cận này
AI đòi hỏi phải phân phối từ đầu vì ba lý do. Thứ nhất, nếu AI tạo ra dồi dào vật chất như kỳ vọng, đây là cơ hội sửa chữa bất bình đẳng; nhưng nếu thiếu hạ tầng và kỹ năng, nhiều người chắc chắn bị loại khỏi lợi ích ấy.
Thứ hai, AI có thể khuếch đại năng lực nhận thức và xáo trộn gần như tất cả các ngành nghề. Bất chấp việc chỉ 15% dân số bị mất việc hoặc giảm lương, lợi tức vẫn đổ về chủ sở hữu vốn AI, đồng thời, nhà nước phúc lợi có nguy cơ không còn nền tảng tài chính và chính trị để duy trì.
Thứ ba, AI tiến quá nhanh. Khi xã hội nhận ra cần tái phân phối nghiêm túc, quyền lực để thực hiện có thể đã biến mất.
Rủi ro không chỉ nằm ở tiền. Nếu giới chủ không còn cần lực lượng lao động lớn giúp tạo lợi nhuận, họ ít có động lực thỏa hiệp chính trị với người lao động. Khi công dân từ người đóng góp kinh tế trở thành đối tượng nhận trợ cấp, tiếng nói chính trị của họ nhanh chóng suy yếu.
Chia cổ phần trong tương lai AI
Chính sách phân phối từ đầu có thể gồm đầu tư vào hiểu biết AI, công cụ AI dễ tiếp cận, giáo dục, y tế, kết nối việc làm và dịch vụ công. Ở những khu vực thiếu hạ tầng số, các quỹ đa phương có thể tài trợ điện, internet tốc độ cao, hệ thống thanh toán và năng lực tính toán AI. Thậm chí, năng lực tính toán có thể được xem như tiện ích công.
Quỹ tài sản AI quốc gia (theo mô hình quỹ dầu mỏ Na Uy hoặc Temasek của Singapore) có thể biến tự động hóa thành thịnh vượng đại chúng. Công dân được phép mua trái phiếu AI và nhận cả lợi tức cố định lẫn “cổ tức AI”. Các tập doàn AI cũng có thể đóng góp cổ phần vì được hưởng lợi từ nghiên cứu và hạ tầng công.
Năm 1967, khi Esso khai thác dầu Biển Bắc, Na Uy chọn đánh thuế dầu 78% và đưa nguồn thu vào quỹ tài sản quốc gia, giúp duy trì một trong những mức bất bình đẳng thấp nhất thế giới. Ngược lại, trong Cách mạng Công nghiệp Anh, lợi ích từ máy dệt bị chủ xưởng giữ lại, và trấn áp phản kháng từ công nhân. AI hiện đứng trước ngã rẽ tương tự: tạo ra thịnh vượng được chia sẻ, hoặc quyền lực tập trung khó đảo ngược.
shared via noema,
