Sau cách mạng AI, Mỹ và Trung Quốc sẽ càng khác nhau hơn
16/07/26
Cuộc đua phát triển trí tuệ nhân tạo đang ngày càng định hình quan hệ giữa Mỹ và Trung Quốc. Đây là hai xã hội duy nhất có quy mô, nguồn lực và năng lực kỹ thuật đủ lớn để bước vào cuộc chơi AI ở tuyến đầu. Nhưng chính khi cùng lao về một mục tiêu công nghệ, hai nước có thể bộc lộ rõ hơn những khác biệt văn minh sâu xa.
AI giống như lăng kính. Trước khi đi bước vào lăng kính ấy, Mỹ và Trung Quốc có vẻ đang tiến gần nhau, cùng theo đuổi mô hình nền tảng, học sâu, năng lực tính toán và trí tuệ nhân tạo tổng quát. Cả hai đều tổ chức lại kinh tế, chính trị và văn hóa quanh công nghệ mới. Trung Quốc trở nên “tư bản” hơn ở nhiều mặt, trong khi Mỹ cũng ngày càng dùng các công cụ kiểm soát nhà nước mạnh hơn để quản lý công nghệ.
Nhưng AI sẽ không khiến hai nước hội tụ thành mô hình chung. Trái lại, khi công nghệ đủ mạnh, AI sẽ khúc xạ mỗi xã hội theo logic riêng. Mỹ có thể đi theo tinh thần biên cương, khám phá và chinh phục cái chưa biết. Trung Quốc có thể đưa AI vào dự án quản trị xã hội, nâng cấp dân số và ổn định đời sống vật chất cho số đông.
AI và tham vọng làm hiện hình “Trung Quốc vô hình”
Câu hỏi lớn là Trung Quốc muốn dùng AI để làm gì. Trong cuốn Invisible China, nhà kinh tế Scott Rozelle miêu tả hàng trăm triệu người Trung Quốc bị bỏ lại phía sau, đặc biệt ở nông thôn, nơi thiếu bác sĩ, giáo viên, dịch vụ y tế, giáo dục và cơ hội đi lên. Dù Trung Quốc đã xóa nghèo tuyệt đối và xây dựng hạ tầng vật chất ấn tượng, từ đường xá, cầu cống đến kết nối internet, “văn hóa nghèo” vẫn còn dai dẳng.
Trong kế hoạch 5 năm mới, Bắc Kinh thúc đẩy chiến lược “AI+” nhằm dùng AI để tăng tốc chuyển đổi xã hội. Nếu nông thôn thiếu bác sĩ, AI chẩn đoán có thể hỗ trợ khám bệnh, người địa phương đảm nhiệm chăm sóc cơ bản. Nếu thiếu giáo viên giỏi, AI gia sư có thể cá nhân hóa học tập. Nếu trẻ em bị chậm phát triển ngôn ngữ hoặc nhận thức, AI có thể giúp phát hiện sớm. Trong nông nghiệp, cảm biến đất, ảnh drone và dự báo thời tiết có thể nâng năng suất của hộ nhỏ.
Theo cách này, AI có thể làm “Trung Quốc vô hình” trở nên hữu hình, đưa tầng lớp nông thôn vào cùng hạ tầng thông tin đang định hình đời sống đô thị. Với Trung Quốc, dân số là dạng vốn căn bản nhất. AI vì thế không chỉ là công nghệ sinh lời, đây là công cụ nâng cấp xã hội, giữ ổn định và tránh bẫy thu nhập trung bình.
AI Mỹ và tinh thần biên cương
Nếu AI Trung Quốc nghiêng về quản trị và cải thiện điều kiện vật chất cho số đông, AI Mỹ phản chiếu xã hội khác, hỗn loạn hơn, tự do hơn, giàu khát vọng khám phá nhưng cũng thiếu đồng thuận về mục tiêu chung.
AI Mỹ được nuôi bằng kho dữ liệu khổng lồ của đời sống phương Tây, như báo chí, tiểu thuyết, học thuật, đối thoại Hollywood, Reddit và vô số mảnh vụn văn hóa. ChatGPT, với giọng điệu lạc quan, khen ngợi và rất California, phản ánh tinh thần ấy. Đây là sản phẩm của xã hội luôn muốn đi tới biên giới tiếp theo, dù nhiều khi chưa biết rõ vì sao.
Trong văn hóa Mỹ, khám phá cái chưa biết gần như là lý do tự thân. Từ lịch sử chinh phục miền Tây đến Thung lũng Silicon, chuyển động từ hiện tại quen thuộc sang chân trời mới thường được xem như biểu hiện của đời sống. Lợi nhuận có thể đến sau, nhưng động lực ban đầu là đi tiếp, thử tiếp, mở thêm giới hạn.
Điểm yếu của mô hình này là sự phân mảnh. Mỹ có khu vực tư nhân thống trị, quy định chắp vá và nhiều tiếng nói cạnh tranh. Một số người xuất sắc có thể thăng hoa, nhưng người bình thường dễ bị bỏ lại. Mỹ là xã hội nơi người tài giỏi phát triển mạnh, số đông trung bình chịu nhiều áp lực.
Hai tương lai công nghệ khác nhau
Trung Quốc ngược lại. Mô hình Trung Quốc có tính thứ bậc rõ hơn. Nhà nước tìm cách tạo vị trí cho mọi người trong trật tự chung, miễn là họ tuân thủ. AI Trung Quốc vì thế có thể thành công nếu đạt các mục tiêu cụ thể trong kế hoạch nhà nước, nâng dịch vụ y tế, giáo dục, nông nghiệp, quản trị và mức sống cơ bản.
Cách tiếp cận ấy thực dụng hơn là thi vị. Nó không nhất thiết đi tìm cái thiêng liêng hay chưa biết, cách này tập trung đáp ứng nhu cầu vật chất, duy trì ổn định và làm cho xã hội vận hành trơn tru hơn. Các ứng dụng như vậy cũng dễ xuất khẩu sang Nam bán cầu, giống cách Huawei hay BYD từng vươn ra thế giới.
Trong khi đó, rất khó nói AI Mỹ sẽ được xem là thành công theo tiêu chí nào, vì nước Mỹ không có đồng thuận rõ ràng về mục tiêu cuối cùng. Đây là sức mạnh, nhưng cũng là điểm mong manh của mô hình Mỹ.
AI vì thế không chỉ thay đổi Mỹ và Trung Quốc. AI làm lộ rõ điều vốn đã nằm bên trong mỗi xã hội. Như lăng kính, AI không phải ánh sáng. AI là môi trường khiến ánh sáng tách màu. Sau cách mạng AI, thế giới có thể không chứng kiến hai siêu cường trở nên giống nhau hơn, mà thấy rõ hơn bao giờ hết hai kiểu văn minh đang dùng cùng một công nghệ để đi về hai tương lai khác nhau.
shared via noemamag,
