AI và cuộc giằng co giữa tăng tốc và thận trọng
24/08/26
 |
| Ảnh: Christina S. Zhu/Noema |
Trong cuộc đua AI, Mỹ và Trung Quốc tăng tốc bằng vốn, hạ tầng và tham vọng chiến lược. Châu Âu lại chọn lối đi khác: đặt luật lệ, minh bạch và trách nhiệm lên trước. Song chính lựa chọn này tạo ra câu hỏi lớn cho tương lai phương Tây: liệu sự thận trọng của châu Âu sẽ giúp nhân loại tránh trao quá nhiều quyền lực cho máy móc, hay khiến lục địa này rơi sâu hơn vào lệ thuộc công nghệ?
Từ vũ khí hạt nhân đến AI
Thập niên 1960, Charles de Gaulle khi còn là tổng thống Pháp, hiểu rằng nước Pháp không thể là chủ thể có chủ quyền thật sự trong Chiến tranh Lạnh nếu không sở hữu vũ khí hạt nhân riêng. Bài học ấy lặp lại với Liên minh châu Âu (EU) trong kỷ nguyên AI. Khi Mỹ và Trung Quốc thống trị AI, châu Âu khó nói đến “tự chủ chiến lược” nếu không xây dựng được năng lực công nghệ đáng kể của riêng mình.
Hiện tại, Big Tech Mỹ chi phối hạ tầng số châu Âu. Ngoại lệ đáng chú ý chỉ gồm Mistral AI của Pháp và ASML của Hà Lan, nhà sản xuất thiết bị chip cao cấp giữ vai trò then chốt trong chuỗi bán dẫn toàn cầu. Trong khi OpenAI, Microsoft, Google DeepMind, Amazon, Meta và Nvidia đổ hàng trăm tỷ USD vào nghiên cứu và hạ tầng AI; Trung Quốc cũng chi mạnh nhờ đầu tư nhà nước và chứng minh sức cạnh tranh qua các mô hình nguồn mở như DeepSeek.
AI khác vũ khí hạt nhân ở điểm căn bản: đây không chỉ là năng lực chiến lược, mà là công nghệ nền tảng sẽ biến đổi gần như mọi mặt đời sống. Vậy nên, AI không đơn thuần là thành tựu kỹ thuật mà còn là dự án văn hóa và chính trị. Chính tại đây, bản năng thận trọng của châu Âu va chạm trực diện với tinh thần tăng tốc của Thung lũng Silicon.
Cuộc đua AI và chiếc phanh châu Âu
Khác biệt cốt lõi giữa hai bờ Đại Tây Dương nằm ở trình tự hành động. Mỹ có xu hướng xây trước, quản sau. Châu Âu muốn quản trước, xây sau. Với Benjamin Bratton, người đứng đầu dự án Antikythera về tính toán quy mô hành tinh, cách tiếp cận của châu Âu đang phản tác dụng. Theo ông, việc đặt quá nhiều trọng tâm vào quy định, đồng thuận và phê phán đã bóp nghẹt đường ống sáng tạo kỹ thuật, khiến nhân tài rời đi và nền tảng Mỹ, Trung lấp vào khoảng trống.
Bratton so sánh sự dè dặt với AI hiện nay với cách châu Âu từng làm suy yếu ngành điện hạt nhân, ngoài ngoại lệ Pháp, rồi cuối cùng phụ thuộc vào dầu khí Nga. Không nên cấm đoán, bóp nghẹt hoặc gán cho một công nghệ đa dụng hình ảnh thuần túy nguy hiểm chỉ vì nó hàm chứa rủi ro. Trong cách nhìn này, nguyên tắc phòng ngừa có thể trở thành cái bẫy chết người: càng sợ rủi ro, châu Âu càng bỏ lỡ năng lực tự chủ và càng phụ thuộc vào nền tảng Mỹ, Trung.
Nỗi lo thuộc địa số
Francesca Bria, cựu giám đốc công nghệ và đổi mới của Barcelona nhìn vấn đề từ hướng ngược lại. Với bà, châu Âu đang ở trong nghịch lý: dẫn đầu về quy định nhưng lệ thuộc về hạ tầng. EU đặt chuẩn toàn cầu qua Quy định bảo vệ dữ liệu chung (GDPR) và Đạo luật AI, nhưng chỉ khoảng 4% hạ tầng đám mây toàn cầu thuộc sở hữu châu Âu. Chính phủ, doanh nghiệp và công dân châu Âu vẫn phụ thuộc vào hệ thống do Amazon, Microsoft, Google và các công ty chịu sự chi phối của luật Mỹ kiểm soát.
Với Bria, đây không phải vấn đề kỹ thuật mà là vấn đề dân chủ. Ai kiểm soát hạ tầng số sẽ kiểm soát điều kiện vận hành của xã hội dân chủ. Vì vậy, lựa chọn của châu Âu không phải giữa “phê phán” và “xây dựng”, mà là giữa các mô hình công nghệ độc đoán, khai thác và lựa chọn dân chủ khác.
Theo bà, mô hình châu Âu không nên sao chép Thung lũng Silicon, nơi tối ưu hóa việc khai thác giá trị từ người dùng, cũng không nên đi theo Bắc Kinh, nơi nhà nước kiểm soát hạ tầng công nghệ. Châu Âu cần xây AI như hạ tầng công cộng thiết yếu, phục vụ trách nhiệm dân chủ, mục đích xã hội và trao quyền cho công dân, thay vì tối đa hóa lợi ích cổ đông hoặc giám sát nhà nước.
Khi giới hạn có thể thành lợi thế
Điểm thú vị trong lập luận của Bria là bà không xem ràng buộc châu Âu chỉ là gánh nặng. Nếu AI phải vận hành trong giới hạn hành tinh, dùng điện sạch, hạn chế tiêu thụ nước và phản ánh đúng chi phí carbon, các quy định có thể trở thành lợi thế cạnh tranh. Nền AI không chỉ mạnh, mà còn bền vững và có trách nhiệm, có thể là con đường riêng của châu Âu.
Jacques Attali, người sáng lập và chủ tịch đầu tiên của Ngân hàng Tái thiết và Phát triển châu Âu diễn đạt tinh thần theo cách triết học hơn. Theo ông, AI là biến động căn bản: từ logic của công cụ sang logic của trí tuệ. Trong thế giới đó, vai trò của châu Âu không nhất thiết là xây máy chủ lớn nhất hay thống trị thị trường, mà là định hướng: viết các luật lệ giúp tiến bộ vẫn còn tính người.
Với châu Âu, câu hỏi không chỉ là AI có hiệu quả hay không. Quyết định cấp khoản vay, phân bổ trường học, phát hiện tội phạm hay kê đơn điều trị do máy đưa ra chỉ có tính chính danh nếu có thể được giải thích, chất vấn và kháng nghị. Theo tinh thần này, tự do bắt đầu từ khả năng hiểu được quyết định đang chi phối đời mình.
Cần nhau để không đi quá xa
Nếu châu Âu chần chừ trong khi Mỹ và Trung Quốc tăng tốc bằng nguồn lực khổng lồ và ý chí chính trị mạnh, khoảng cách có thể lớn đến mức không thể bắt kịp. Tuy nhiên, nếu mô hình AI của các siêu cường công nghệ bám rễ quá sâu, việc điều chỉnh quỹ đạo sẽ khó hơn nhiều.
Vị trí khôn ngoan không phải chọn một bên tuyệt đối, mà là giữ sức sáng tạo giữa hai bản năng đối lập. Tiến bộ công nghệ luôn là một phần của con đường con người trở thành chính mình. Tuy nhiên, khả năng biết dừng lại, trì hoãn và đặt câu hỏi khi hệ quả chưa rõ cũng là điều giữ con người còn là con người.
Có lẽ phương Tây đang cần chính sự đối trọng này. Mỹ cần châu Âu để kiềm chế sự ngạo mạn “di chuyển nhanh và phá vỡ mọi thứ”. Châu Âu cần Mỹ để đánh thức năng lực đổi mới đang bị trói chặt bởi thủ tục, đồng thuận và nỗi sợ rủi ro. Khi trọng tâm công nghệ toàn cầu dịch dần sang phương Đông, hai bên không chỉ cạnh tranh với nhau. Họ còn là cơ chế kiểm soát và cân bằng cần thiết cho nhau trong kỷ nguyên AI mà không ai đủ sức đi một mình.
shared via noemamag,
