AI cần tiếng nói công chúng trước khi quá muộn
17/08/26
 |
| Ảnh: Ibrahim Rayintakath/Noema |
Trí tuệ nhân tạo bước vào đời sống xã hội nhanh hơn khả năng kiểm soát của các thể chế truyền thống. Tuy nhiên, chính những nền tảng gây xáo trộn công luận cũng có thể trở thành công cụ xây dựng đồng thuận mới. Vấn đề không còn là liệu AI có nên được quản trị hay không mà là ai được tham gia viết ra các nguyên tắc quản trị: nhóm nhỏ lãnh đạo công nghệ, hay hàng trăm triệu người đang sống với hệ quả của công nghệ này mỗi ngày.
Công nghệ từng phá vỡ xã hội, rồi tái lập trật tự
Lịch sử truyền thông luôn đi kèm những chu kỳ hỗn loạn. Máy in từng làm lung lay trật tự Trung cổ qua các tờ truyền đơn luận chiến, nhưng sau đó cũng tạo ra sách chuyên luận và bách khoa toàn thư, đặt nền cho Khai sáng. Báo chí thế kỷ 18 thổi bùng tâm lý cách mạng, nhưng đến thế kỷ 19 trở thành người bạn đồng hành của nền dân chủ công dân ổn định. Phát thanh và điện ảnh từng phục vụ chủ nghĩa toàn trị giữa hai cuộc thế chiến, nhưng truyền hình và báo chí được điều tiết sau chiến tranh lại giúp tạo ra cuộc đối thoại quốc gia ôn hòa hơn.
Nếu quy luật còn đúng, khủng hoảng do mạng xã hội gây ra sẽ không được giải quyết bằng cách từ bỏ mạng xã hội và được xử lý bằng thế hệ kế tiếp của chính hạ tầng đó – mạng xã hội được định hình lại bởi AI. AI có thể làm hỗn loạn sâu hơn, nhưng cũng là ứng viên thực tế nhất để thuần hóa hỗn loạn ấy.
Quy mô chưa từng có của hạ tầng AI
Khác với các cuộc cách mạng truyền thông trước, thách thức lần này nằm ở quy mô kết nối toàn cầu. Xã hội hiện đại được kết nối dày đặc bằng nền tảng số và AI tạo sinh khuếch đại tốc độ lẫn phạm vi tác động. Thông tin của công chúng trở thành nguyên liệu để thuật toán tạo ra năng lực sản xuất mới. Vì thế, nếu xã hội muốn đạt đồng thuận về cách dùng AI, người dân phải có tiếng nói trong quá trình đó.
Hélène Landemore nhấn mạnh thực tế đáng chú ý: Tháng 2, OpenAI từng báo cáo ChatGPT có 900 triệu người dùng hằng tuần; đến tháng 6, con số này vượt một tỷ người dùng hằng tháng; Google Gemini tăng từ 400 triệu lên hơn 900 triệu người dùng hằng tháng trong thời gian tương tự; Meta AI cũng đạt khoảng một tỷ người dùng hằng tháng. Chưa từng có chính phủ, đài truyền hình hay tổ chức quốc tế nào có khả năng tiếp xúc hai chiều với phần lớn nhân loại cùng lúc.
Điều này biến các công ty AI thành những chủ thể có năng lực tổ chức thảo luận toàn cầu mà các chính phủ hiện chưa có. Họ có thể hỏi hàng trăm triệu người trong cùng một tuần: Chúng ta muốn AI làm gì cho con người? Đâu là những giới hạn công nghệ tuyệt đối không được vượt qua? AI nên do ai quản trị, dựa trên những nguyên tắc nào?
Mô hình không thể thay con người
Tuy nhiên, chính các mô hình ngôn ngữ lớn không thể tự đại diện cho lợi ích của nhân loại. Dữ liệu huấn luyện của chúng có giới hạn, thiên lệch và không phản ánh đầy đủ sự đa dạng đạo đức của thế giới. Nghiên cứu được tờ The Economist nhắc tới, so sánh giá trị biểu hiện của 25 mô hình AI tiên tiến với Khảo sát Giá trị Thế giới (World Values Survey, WVS), cho thấy các mô hình thường mang các giá trị cực đoan hơn người trả lời trung bình ở 88 quốc gia, đôi khi thế tục hơn hoặc cá nhân chủ nghĩa hơn bất kỳ xã hội nào trên Trái Đất.
Nói cách khác, nếu để AI tự tổng hợp “ý chí toàn cầu” không có phản hồi đại diện từ con người, nền tảng đạo đức của AI có thể chỉ phản ánh góc văn hóa hẹp. Trong kỹ thuật, AI cần học tăng cường từ phản hồi của con người. Ở cấp xã hội, điều này có nghĩa là cần đưa thảo luận công chúng vào lĩnh vực lâu nay chủ yếu do giới tinh hoa công nghệ và các tác nhân thuật toán chi phối.
Ba tầng tham vấn toàn cầu
Landemore đề xuất mô hình hỗn hợp gồm ba tầng. Tầng đầu tiên là tham vấn toàn cầu thông qua AI, có thể tạo ra bản dự thảo tạm thời trong vài tháng: tuyên bố tối thiểu về những gì phần lớn dân số thế giới muốn AI làm và không được làm. Kết quả không nên bị ép thành “trung bình toàn cầu” đơn giản, mà cần tách theo khu vực để cho thấy các khác biệt thật sự, chẳng hạn giữa ưu tiên quyền riêng tư cá nhân ở phương Tây và cách tiếp cận chú trọng chủ quyền dữ liệu, phát triển ở châu Phi hoặc Ấn Độ.
Tầng thứ hai là thảo luận toàn cầu trực tuyến, nơi người tham gia trao đổi trực tiếp với nhau, có AI làm người điều phối. Cách này cho phép các lập luận do AI tổng hợp được con người kiểm chứng, bổ sung và sửa sai. Ví dụ gần với mô hình này là Engaged California, nền tảng tham vấn công chúng có hỗ trợ AI do Văn phòng Dữ liệu và Đổi mới của bang California vận hành, thảo luận về tác động của AI tới việc làm và xã hội.
Tầng thứ ba sâu hơn: các hội đồng công dân địa phương và quốc gia về những vấn đề then chốt, trực tiếp lẫn trực tuyến, thậm chí kết hợp trưng cầu dân ý nếu có thể. Kết quả sẽ được đưa vào hội đồng công dân toàn cầu để phê chuẩn, sửa đổi hoặc thay thế các tầng trước đó.
Lời kêu gọi tới các ông lớn AI
Lời kêu gọi này không chỉ hướng tới chính phủ, mà trực tiếp nhắm tới các lãnh đạo công nghệ. Năm 2023, theo Landemore, Anthropic và Collective Intelligence Project từng tham vấn khoảng 1.000 người Mỹ để xây dựng các nguyên tắc hiến định nhằm tinh chỉnh mô hình; kết quả cho thấy, ở một số khía cạnh, mô hình này ít thiên lệch hơn phiên bản do nội bộ công ty tự thiết kế. Năm 2025, Anthropic dùng AI phỏng vấn gần 81.000 người dùng Claude ở 159 quốc gia và 70 ngôn ngữ chỉ trong một tuần.
Theo bà, năm 2023, OpenAI triển khai chương trình Democratic Inputs to AI, tài trợ cho 10 nhóm được chọn từ gần 1.000 hồ sơ để thử nghiệm các cách lấy ý kiến công chúng về AI. Tuy vậy, nỗ lực này vẫn chưa đạt tới quy mô tương xứng với tầm ảnh hưởng của OpenAI. Với Meta, các Community Forum về bắt nạt trong metaverse và AI tạo sinh cho thấy thảo luận công chúng xuyên quốc gia hoàn toàn có thể vận hành; tuy nhiên mô hình cần được mở rộng thành định chế thường trực thay vì chỉ dừng ở vài cuộc thử nghiệm riêng lẻ.
Dân chủ hóa trước khi quá muộn
Các chính phủ hành động quá chậm, trong khi các công ty AI nắm trong tay hạ tầng có thể tiếp cận hàng tỷ người. Nếu những người từng theo đuổi khẩu hiệu “di chuyển nhanh và phá vỡ mọi thứ” không muốn tiếp tục để lại những đổ vỡ xã hội cho các lực lượng phản động khai thác, họ cần dùng chính năng lực công nghệ của mình để mở ra một tiến trình dân chủ hơn.
AI không thể chỉ có “hiến pháp” do nhóm nhỏ kỹ sư, chuyên gia và lãnh đạo công ty viết ra. Công nghệ sẽ định hình lao động, giáo dục, thông tin, quyền riêng tư, chiến tranh và đời sống công dân. Vì thế, các nguyên tắc phải được kiểm chứng bằng tiếng nói công chúng ở quy mô tương xứng. Khi AI trở thành hạ tầng của xã hội, quản trị AI cũng phải trở thành dự án xã hội.
shared via noemamag,
