Chủ nghĩa dân túy AI bắt đầu trỗi dậy tại Mỹ
15/05/26
Năm 2016, Sam Altman, người sau này trở thành lãnh đạo OpenAI, từng nói ông chuẩn bị cho kịch bản sinh tồn bằng súng, vàng, thuốc kháng sinh, pin, nước, mặt nạ phòng độc và khu đất lớn ở Big Sur. Nỗi lo ấy phản ánh tâm thế quen thuộc của giới sáng lập Thung lũng Silicon suốt hơn thập niên qua, trí tuệ nhân tạo có thể tạo ra những rủi ro vượt khỏi khả năng kiểm soát của con người.
Nhưng các lãnh đạo công nghệ dường như đã đánh giá thấp nguy cơ gần hơn, phản ứng chính trị và xã hội từ chính con người. Với nhiều người Mỹ, mối lo trước tiên không phải AI hủy diệt nhân loại, họ lo trung tâm dữ liệu mọc lên gần nhà, hóa đơn điện tăng, việc làm bị thay thế và quyền lực tập trung vào vài công ty công nghệ.
Tháng trước, một quả bom xăng bị ném vào bất động sản của Altman ở San Francisco. Vài ngày sau, nhà ông tiếp tục bị tấn công bằng súng. Những sự kiện này khiến nhiều người liên tưởng tới vụ sát hại Brian Thompson, CEO UnitedHealthcare, Luigi Mangione bị cáo buộc thực hiện. Nhà văn Jasmine Sun gọi đó là “những phát súng cảnh báo của chủ nghĩa dân túy AI”.
Khi AI gắn với tầng lớp tài phiệt mới
Tại nhiều địa phương, cư dân kéo tới các cuộc họp chính quyền để phản đối trung tâm dữ liệu. Họ lo hạ tầng điện quá tải, đất đai bị chiếm dụng, nước bị tiêu thụ quá nhiều và chi phí năng lượng tăng. Họ cũng lo về mất việc, xáo trộn kinh tế và tương lai lao động ngày càng bất định.
Nhưng nỗi lo ấy đang vượt khỏi các tác động trước mắt. Với nhiều người, những phòng thí nghiệm AI lớn đã trở thành gương mặt mới của tầng lớp đầu sỏ Mỹ. Công nghệ được quảng bá như lực lượng định hình tương lai. Nhưng tương lai ấy dường như nằm trong tay quá ít người. Danh sách những nhân vật quyền lực nhất trong cuộc đua AI ngắn đến mức công chúng có thể gọi bằng tên riêng: Sam, Dario, Elon, Mark và Demis Hassabis của Google DeepMind.
Họ đã là tỷ phú, hoặc rất gần vị thế đó. Nếu AI tiếp tục phát triển theo quỹ đạo hiện nay, tài sản và ảnh hưởng của họ có thể tăng theo cấp số nhân. Trong lúc đó, tâm lý chống giới tinh hoa tại Mỹ cũng mạnh lên. Theo khảo sát của Pew Research Center, 50% người Mỹ nói họ lo lắng hơn là hào hứng về AI, trong khi chỉ 10% nói họ hào hứng hơn.
AI được quảng bá bằng nghịch lý. Một mặt, con người được khuyến khích giao ngày càng nhiều quyết định cho các “hộp đen” siêu thông minh mà chính người tạo ra cũng không hiểu đầy đủ. Mặt khác, AI được bán như công cụ cá nhân hóa nhất từ trước tới nay, có thể đi vào công việc, y tế, giáo dục, giải trí, tình bạn, chiến tranh và quản trị. Nhưng những công cụ ấy vẫn do một số công ty, dưới quyền vài cá nhân, thiết kế và kiểm soát.
Từ rủi ro tận thế đến khủng hoảng đời sống
Trong nhiều năm, giới AI nói nhiều về rủi ro hiện sinh, siêu trí tuệ có thể vượt khỏi kiểm soát, biến con người thành thứ thừa thãi hoặc tối ưu hóa mục tiêu vô nghĩa đến mức hủy diệt mọi thứ khác. Nhà văn khoa học viễn tưởng Ted Chiang từng mỉa mai rằng, khi Thung lũng Silicon hình dung về siêu trí tuệ, họ thực chất tưởng tượng ra “chủ nghĩa tư bản không giới hạn”.
Nhận xét ấy ngày càng có sức nặng. Mỹ đang chìm trong khủng hoảng chi phí sinh hoạt, đặc biệt do thiếu khoảng 10 triệu căn nhà. Thế nhưng năm ngoái, nước này chi nhiều tiền xây hạ tầng AI hơn xây nhà ở đơn hộ. Mỹ xây nhiều trung tâm dữ liệu gấp 10 lần nước đứng thứ hai là Đức, đầu tư vào AI cao hơn 20 lần Trung Quốc. Nói cách khác, AI không chỉ là công nghệ, đây là canh bạc kinh tế khổng lồ.
Canh bạc này có thể đem lại thành quả lớn. Nhưng với người dân, mục tiêu ấy có thể là xây thêm trung tâm dữ liệu, tăng tốc mô hình, giành lợi thế trước đối thủ và tối đa hóa vốn hóa thị trường, trong khi nhà ở, điện, nước, việc làm và niềm tin xã hội bị đẩy xuống hàng sau.
Điều đáng chú ý là những lời cảnh báo về AI tạo vũ khí sinh học, tin giả hay nguy cơ tuyệt chủng không còn chiếm trung tâm như trước. Nỗi lo về thất nghiệp hàng loạt vẫn còn, nhưng dữ liệu hiện chưa rõ ràng, nhiều nhà kinh tế bắt đầu trấn an hơn. Các lãnh đạo AI cũng giảm nhấn mạnh nguy cơ mất việc sau nhiều năm phóng đại tiềm năng để thu hút nhà đầu tư.
Vấn đề là chính sự trấn an ấy lại khiến nhiều người nghi ngờ. Cùng nhóm gương mặt từng nói AI sẽ thay đổi tất cả nay lại nói mọi chuyện sẽ ổn.
Trung tâm dữ liệu và đường rạn dư luận
Phản ứng xã hội rõ nhất hiện nay nằm ở trung tâm dữ liệu. Tháng 9/2025, theo khảo sát của Heatmap, người Mỹ khá lưỡng lự về việc xây trung tâm dữ liệu mới tại cộng đồng của họ, với tỷ lệ ủng hộ chỉ nhỉnh hơn phản đối 2 điểm. Bốn tháng sau, tháng 2/2026, cử tri nghiêng về phản đối với khoảng cách 24 điểm.
Bắc Virginia là tâm điểm của làn sóng xây trung tâm dữ liệu. Từ năm 2023–2025, cử tri tại đây chuyển dịch 69 điểm theo hướng chống xây mới trong cộng đồng. Điều này càng đáng chú ý vì tại Loudoun County, trung tâm dữ liệu dự kiến tạo gần một nửa tổng thu ngân sách địa phương năm 2027, 1,3 tỷ USD trong tổng 2,9 tỷ USD.
Nói cách khác, ngay cả nơi hưởng lợi tài khóa lớn từ AI cũng bắt đầu phản ứng. Không phải ngẫu nhiên mà trong khảo sát gần đây của Quinnipiac, nhóm thu nhập duy nhất có cái nhìn hy vọng về AI trong đời sống hằng ngày là những người kiếm trên 200.000 USD/năm. Với phần còn lại, AI có thể là biểu tượng của nền kinh tế phục vụ người giàu trước, chi phí hạ tầng và bất ổn việc làm được chia cho số đông.
Chủ nghĩa dân túy AI sẽ còn lớn hơn
Vài năm qua, AI thường được miêu tả như cuộc đua giữa các công ty hàng đầu, giữa doanh nghiệp và cơ quan quản lý, giữa lao động tri thức và máy móc, giữa Mỹ và Trung Quốc. Nhưng ngày càng có cách nhìn khác, vấn đề không chỉ là mô hình tốt nhất trong phòng thí nghiệm đạt được gì, mà là AI lan ra xã hội như thế nào, được ai dùng, dùng vào việc gì và ai phải chịu hệ quả.
Chính quyền Mỹ dường như bắt đầu nhận ra áp lực này. Nhà Trắng gần đây phát tín hiệu có thể đảo chiều trong chính sách AI, từ chỗ ủng hộ tự do cho ngành phát triển, nay cân nhắc yêu cầu liên bang rà soát tất cả mô hình độc quyền mới trước khi phát hành.
Các công ty AI từng chuẩn bị cho ngày máy móc vượt khỏi con người. Nhưng có lẽ cuộc khủng hoảng từ xã hội đến sớm hơn. Những cử tri phản đối trung tâm dữ liệu, những lao động lo bị thay thế, những gia đình thấy chi phí điện tăng và những cộng đồng không muốn trở thành hạ tầng hậu trường cho giấc mơ của Thung lũng Silicon.
“Chủ nghĩa dân túy AI” vì vậy không phải khẩu hiệu xa vời. Nó đang hình thành từ sự mất cân bằng giữa lời hứa công nghệ và trải nghiệm đời sống. Nếu AI thật sự là tương lai, câu hỏi chính trị lớn nhất không chỉ là mô hình nào thông minh hơn, vấn đề là ai được hưởng lợi, ai phải trả giá, và vì sao nhóm nhỏ lại có quyền quyết định quá nhiều về đời sống của số đông.
shared via nytimes,
