AI giúp chăm sóc tuổi già tốt hơn
21/05/26
 |
| Hình minh họa về một người phụ nữ lớn tuổi với nhiều mối liên hệ mật thiết. |
Vài năm trước, trong bữa tối ở New York với Daniel Kahneman, John Markoff, nhà kinh tế học hành vi đoạt Nobel nêu lập luận quen thuộc: sự trỗi dậy của trí tuệ nhân tạo và robot tại Trung Quốc có thể gây xáo trộn xã hội lớn, khi máy móc thay thế con người lao động. Kahneman ngắt lời: “Anh chưa hiểu rồi. Ở Trung Quốc, họ may mắn nếu robot đến kịp lúc.”
Câu nói làm Markoff sững lại. Suốt thập niên trước đó, ông viết nhiều về cách AI tiến vào nơi làm việc, đe dọa công nhân nhà máy và lao động tri thức như luật sư và bác sĩ. Nhưng Kahneman chỉ ra khía cạnh ít được xem xét trong cuộc tranh luận về tự động hóa: già hóa dân số. Trung Quốc đang già đi nhanh chóng. Chính sách một con khiến lực lượng trong độ tuổi lao động (từ 16–59 tuổi) bắt đầu co lại. Đến năm 2050, số người trong độ tuổi lao động của Trung Quốc được dự báo còn 700 triệu, giảm 23% so với năm 2012.
Vấn đề này không chỉ của Trung Quốc. Năm 2015, báo cáo của Cục Điều tra dân số Mỹ ghi nhận trước năm 2020, lần đầu tiên trong lịch sử, thế giới có nhiều người trên 65 tuổi hơn trẻ dưới năm tuổi. Ở nhiều nước châu Á, nân số cũng già nhanh, đặc biệt là Hàn Quốc và Nhật Bản; cũng như phần lớn châu Âu. Mỹ cũng dần bạc đầu, dù chậm hơn nhờ chính sách nhập cư cởi mở hơn. Khi tỷ lệ sinh giảm, gần như toàn bộ thế giới, trừ châu Phi và một phần Trung Đông, đang già đi với tốc độ đáng kinh ngạc.
Trên toàn cầu, số người trên 80 tuổi sẽ tăng gấp đôi vào giữa thế kỷ này. Gần nửa tỷ người thuộc nhóm cần chăm sóc nhiều nhất. Đến cuối thế kỷ, tỷ lệ sẽ tăng gấp bảy lần. Cùng lúc, “tỷ lệ phụ thuộc” (tức số người cần được chăm sóc so với số người có thể chăm sóc) cũng tăng đều và khó đảo ngược.
Nhật Bản đã nhìn thấy xu hướng này từ lâu và dẫn đầu thế giới trong phát triển robot chăm sóc người cao tuổi. Mỹ phần lớn vẫn làm ngơ. Sau khi xuất bản cuốn “Machines of Loving Grace”, Markoff đến nói chuyện tại Apple ở Cupertino, ông gợi ý tương lai của công ty có thể nằm ở xe tự lái thay vì điện thoại. Nhà robot học Rodney Brooks từng nói, xe tự lái sẽ trở thành những robot chăm sóc người già đầu tiên. Nhưng các kỹ sư Apple gần như chỉ nhìn ông trống rỗng. Họ dường như chưa nhận ra nhóm khách hàng baby boomer từng trẻ trung chỉ vài năm nữa sẽ bước vào các cơ sở hỗ trợ sinh hoạt.
Thị trường lớn nhưng bị bỏ quên
Sự thờ ơ của ngành công nghệ đối với người cao tuổi hiện rõ tại những hội nghị như Aging 2.0 ở Thung lũng Silicon. Ở đó, thường chỉ có một số startup nhỏ giới thiệu dịch vụ liên lạc qua internet, giúp các gia đình sống xa nhau giữ liên hệ với người thân lớn tuổi. Nhưng nhìn chung, các tập đoàn công nghệ và điện tử tiêu dùng lớn vẫn chưa coi người già như thị trường trọng yếu.
Robot tự trị có thể hỗ trợ hoặc thay thế nhân viên y tế vẫn là viễn cảnh xa. Trong những thập niên tới, điều dễ xuất hiện hơn là các hệ thống cảm biến và trợ lý ảo giúp người cao tuổi sống tại nhà lâu hơn. Tại Đại học Stanford, các nhà nghiên cứu y khoa và AI thử nghiệm hệ thống dùng camera hồng ngoại nhằm phát hiện khi người già bị ngã.
Dù robot giống người còn lâu mới phổ biến, ý tưởng về những “cỗ máy ân cần” thay thế người chăm sóc vẫn gây tranh luận gay gắt. Năm 2014, Louise Aronson, giáo sư lão khoa tại Đại học California San Francisco nhận xét, khi người chăm sóc ngày càng khan hiếm, robot có thể chăm sóc và thậm trí làm bạn với những người già cô đơn. Zeynep Tufekci, nhà xã hội học tại Đại học North Carolina phản bác, xã hội tử tế nên tăng số người chăm sóc bằng vệc nâng lương, khuyến khích tiếp xúc giữa người với người. Bà viết, chúng ta hẳn phải đau buồn nếu đặt người già và trẻ em vào sự “chăm sóc” của những vật thể kim loại được phần mềm điều khiển.
Lập luận đạo đức của Tufekci rất mạnh. Nhưng tại Mỹ, khi cấu trúc gia đình phân rã, chăm sóc người già trong các cơ sở tập trung trở thành chuẩn mực. Khó hình dung xã hội Mỹ có thể tăng mạnh lương cho nhân viên chăm sóc người cao tuổi, những công việc thường do người nhập cư đảm nhiệm.
Vì thế, câu hỏi thực dụng hơn đặt ra: nếu xã hội già hóa không cung cấp đủ sự chăm sóc, hoặc dồn người già vào các cơ sở hỗ trợ sinh hoạt rồi để họ ngồi hàng giờ trước tivi, liệu thế giới có thực tế tăng cường, cảm biến giám sát và trợ lý ảo biết trò chuyện có thể tốt hơn không? Đã có bằng chứng về việc tiếp xúc con người giúp làm chậm sa sút trí tuệ. Nhưng nếu các hệ thống trợ lý ảo dựa trên AI, tương tác với người già tại nhà và giữ họ kết nối liên tục với gia đình lẫn bạn đồng hành nhân tạo, cũng mang lại lợi ích nhận thức tương tự thì sao?
Giao diện hội thoại và tuổi già độc lập
Sự phổ biến của các giao diện hội thoại như Apple Siri, Microsoft Cortana và Amazon Echo là bước đầu của thế giới lời nói trở thành công cụ tương tác chính với máy tính và dịch vụ web. Với người cao tuổi, đây là một trong những công nghệ hứa hẹn nhất giúp kéo dài khả năng sống độc lập.
Markoff từng viết về Xiaoice, thử nghiệm của Microsoft tại Trung Quốc. Khác với Siri hay nhiều trợ lý ảo vốn được thiết kế để hoàn thành nhiệm vụ, Xiaoice là chatbot được tạo ra như người bạn trò chuyện, nhanh chóng thu hút hơn 40 triệu người dùng Trung Quốc, phần lớn là người trẻ, với trung bình 60 lượt tương tác/tháng. Đáng chú ý, bot có thể mô phỏng kết nối cảm xúc. Ít nhất 25% trong số 40 triệu người dùng từng nhắn câu “Tôi yêu bạn” cho bot. Các nhà nghiên cứu Microsoft thực sự bối rối trước phản ứng này.
Kỹ sư Trung Quốc Michelle Zhou có góc nhìn khác. Bà miêu tả cảm giác của nhiều người Trung Quốc khi đến Mỹ như bước vào nơi “khô cằn về mặt xã hội”. Theo bà, cách Xiaoice được dùng ở Trung Quốc khác với cách có thể được dùng ở Mỹ.
Tất nhiên, những phần mềm như Siri hay Echo cũng bị chỉ trích. Tác giả Nicholas Carr nhận định các bot có thể đưa con người tới thế giới cô lập hơn, mắc kẹt trong mạng lưới thiết bị giám sát. Nhưng vẫn có thể có con đường trung dung: xây dựng mạng lưới cảm biến và hệ thống hội thoại theo hướng nhân văn, đồng thời kết nối với người chăm sóc thật – nguồn an ủi quan trọng nhất đối với người già.
Một số dịch vụ cho thấy tương lai hướng đi này. TaskRabbit giúp thuê người làm các việc lặt vặt. Lyft giúp người cao tuổi đi lại, nhờ đó có thể ở nhà lâu hơn. Nếu các nền tảng tương tự được thiết kế nhằm bảo đảm mức lương đủ sống cho lao động trẻ. Trước khi xe tự hành thật sự phổ biến, các hệ thống an toàn mới có thể giúp người già tiếp tục tự di chuyển an toàn hơn, giữ liên lạc qua thực tế tăng cường, du lịch ảo nếu không thể đi lại thật, và có chất lượng sống tốt hơn.
Tác động của AI vì vậy không chỉ nằm ở công nghệ, mà ở cách triển khai. Câu hỏi trung tâm là liệu có thể dùng công nghệ theo hướng làm đời sống con người nhân bản hơn hay không. Năm 1962, nhà tiên phong máy tính Douglas Engelbart gọi điều này là “tăng cường trí tuệ con người”. Trong thế giới của Engelbart, con người đứng ở trung tâm của mọi hệ thống công nghệ. Đó vẫn là nguyên tắc tốt nhất trong xây dựng những tiến bộ AI sắp tới.
shared via noema,
