Giáo hoàng Leo XIV lên tiếng giữa cơn sốt AI ở Thung lũng Silicon
27/05/26
Trong nhiều thập niên, Thung lũng Silicon luôn nuôi những giấc mơ mang màu sắc cứu thế. Từ thời máy tính còn chiếm cả căn phòng, giới công nghệ đã tự hình dung mình như lực lượng có thể tái tạo thế giới. Câu đùa cũ trong ngành kể rằng lập trình viên hỏi máy tính: “Có Chúa không?” Máy trả lời: “Bây giờ có.” The Whole Earth Catalog, ấn phẩm có ảnh hưởng sâu sắc tới Steve Jobs và văn hóa hacker sơ khai, từng tuyên bố: “Chúng ta là những vị thần và tốt nhất nên học cách làm cho ra trò.”
Ngày nay, khi các công ty công nghệ đổ hàng trăm tỷ USD vào trí tuệ nhân tạo, giấc mơ cũ ấy dường như đã bước sang giai đoạn mới. AI không còn được quảng bá như công cụ nâng cao năng suất, ngày càng được nói đến như lực lượng có thể vượt qua giới hạn con người, tái định hình lao động, tri thức, giáo dục, chính trị và thậm chí cả đời sống tinh thần. Đúng lúc “tôn giáo mới” của AI dường như đang củng cố quyền lực, tiếng nói từ Vatican xuất hiện với thông điệp hãy chậm lại, đề cao con người, và đừng xem máy móc như thần linh.
Giáo hoàng Leo XIV, vị giáo hoàng người Mỹ đầu tiên, công bố thông điệp với nhan đề Magnifica Humanitas (Nhân tính huy hoàng). Văn kiện dài 42.300 từ này không nêu đích danh công ty hay cá nhân nào, nhưng nội dung là lời phản biện rõ ràng với niềm tin của Thung lũng Silicon rằng ngành công nghệ có thể tự mình thiết kế tương lai cho nhân loại.
AI là công cụ, không phải quyền lực đạo đức tối cao
Trong thông điệp, Giáo hoàng Leo thừa nhận AI có thể là công cụ giá trị. Tuy nhiên, ông cảnh báo công nghệ này có xu hướng khuếch đại quyền lực của những người đã sở hữu nguồn lực kinh tế, chuyên môn và quyền tiếp cận dữ liệu. Nếu thiếu giám sát và minh bạch, những người kiểm soát AI sẽ áp đặt tầm nhìn đạo đức, biến tầm nhìn ấy thành “hạ tầng vô hình” của các hệ thống công nghệ.
Điểm nhấn quan trọng của thông điệp nằm ở câu hỏi ai được quyền định nghĩa “AI có đạo đức”. Theo Giáo hoàng Leo, AI “đạo đức hơn” vẫn chưa đủ nếu chính thứ đạo đức ấy được quyết định bởi nhóm nhỏ. Đây là lời cảnh báo trực tiếp với mô hình phát triển AI hiện nay, trong đó một số ít tập đoàn và nhà sáng lập có khả năng kiểm soát dữ liệu, năng lực tính toán, vốn đầu tư và hạ tầng kỹ thuật.
Thông điệp này được so sánh với Rerum Novarum, văn kiện nổi tiếng của Giáo hoàng Leo XIII cuối thế kỷ 19, từng đặt quyền lợi người lao động và mức lương công bằng vào trung tâm giáo huấn xã hội Công giáo. Nếu Rerum Novarum phản ứng trước chủ nghĩa tư bản công nghiệp, Nhân tính huy hoàng được xem như nỗ lực của Vatican nhằm định hình phản ứng trước chủ nghĩa tư bản AI.
Vatican bước vào cuộc tranh luận công nghệ
Thông điệp của Giáo hoàng Leo xuất hiện giữa lúc các chính phủ cũng đang loay hoay tìm cách kiểm soát AI. Tổng thống Donald Trump từng tiến sát việc ký biện pháp trao cho chính phủ liên bang quyền đánh giá các mô hình AI trước khi công bố, rồi cuối cùng hủy ký. Cùng thời điểm, Gavin Newsom, Thống đốc California ký biện pháp nghiên cứu tác động của AI tới việc làm, thừa nhận nguy cơ xáo trộn mà chính các công ty công nghệ vẫn nói là sẽ xảy ra. Elon Musk, người cũng có tham vọng AI riêng, từng tìm cách cản OpenAI bằng vụ kiện, nhưng không thành công vì lý do thủ tục.
Với những người như Elon Musk, Mark Zuckerberg, Peter Thiel hay Sam Altman, quyền lực của giới công nghệ ngày nay đã vượt xa phạm vi doanh nghiệp. Họ có ảnh hưởng lớn tới chính trị, kinh tế, văn hóa và cách các quốc gia hình dung tương lai. Nền kinh tế Mỹ đang được nâng đỡ phần nào bởi chi tiêu khổng lồ cho AI. Công nghệ này cũng được triển khai nhanh chóng trong văn phòng và trường học, dù tác động dài hạn vẫn chưa rõ.
Điều khiến thông điệp của Giáo hoàng Leo đáng chú ý là quy mô đạo đức và biểu tượng. Ông là lãnh đạo tinh thần của khoảng 1,4 tỷ người Công giáo. Nếu lời cảnh báo về AI được lặp lại trong các cộng đồng tôn giáo, nó có thể tạo ra sức cản nhất định với tham vọng toàn cầu của ngành công nghệ.
Tuy vậy, không nên hiểu động thái này như cuộc thánh chiến trực diện giữa Vatican và Thung lũng Silicon. Từ thời Giáo hoàng Francis, Vatican đã mời các nhân vật công nghệ tham gia các cuộc đối thoại thường niên về AI mang tên Minerva Dialogues. Việc Vatican công bố thông điệp cùng sự hiện diện của Christopher Olah, đồng sáng lập Anthropic, cũng cho thấy Giáo hoàng Leo có thể muốn tham gia vào cuộc thảo luận về AI hơn là phủ định hoàn toàn công nghệ này.
Khi công nghệ chạm vào lãnh địa tôn giáo
Hai mươi năm trước, ý tưởng về cuộc đối thoại căng thẳng giữa giáo hoàng và Thung lũng Silicon có lẽ vẫn khó hình dung. Nhưng trong những năm gần đây, công nghệ ngày càng bước vào các lĩnh vực từng thuộc về tôn giáo. Giới công nghệ nói nhiều về kéo dài tuổi thọ, chống lại cái chết, “điểm kỳ dị” khi con người và máy móc hòa làm một, hay trí tuệ nhân tạo tổng quát như năng lực gần như siêu phàm.
Peter Thiel giảng về “Kẻ phản Kitô”. Anthony Levandowski, cựu kỹ sư Google, từng lập nhà thờ nhằm thúc đẩy việc hiện thực hóa “thần tính” dựa trên AI. Một số nhân vật công nghệ công khai nói về AI như hình thức tôn giáo mới. Bill Gates từng nhận xét gần như có thể gọi tương lai AI là “tôn giáo mới”.
Nếu AI được xem như tôn giáo mới, công nghệ này tất yếu bước vào cạnh tranh với các tôn giáo cũ. Ở đó, Giáo hoàng Leo phản biện AI vì lý do đạo đức và nhân văn, đồng thời bảo vệ vai trò của tôn giáo truyền thống trong việc trả lời các câu hỏi căn bản về con người, phẩm giá, cái chết, ý nghĩa và thiện ác.
AI trong vai trò người cố vấn tinh thần
Một trong những điểm nhạy cảm nhất là việc nhiều ứng dụng AI đã bắt đầu chen vào vai trò cố vấn tinh thần. Các ứng dụng như Text With Jesus, Bible.ai hay những chatbot mô phỏng Chúa Jesus được quảng bá như người bạn, người lắng nghe, nguồn hướng dẫn và hỗ trợ vô điều kiện. Nhiều người đang tìm đến AI trong những khoảnh khắc tăm tối nhất, như thể tìm đến đối tượng thờ phụng hoặc người dẫn đường tinh thần.
Greg M. Epstein, tuyên úy nhân văn tại Harvard và Viện Công nghệ Massachusetts, cho rằng Giáo hoàng Leo đang nhấn mạnh rằng nguồn gốc thật sự của đức hạnh nằm ở con người và Chúa, không phải trong máy móc. Dù là người vô thần, Epstein nói giáo hoàng đang “làm công việc của Chúa”, bởi hiện còn rất ít định chế trên thế giới có đủ uy tín, sức mạnh và mạng lưới cộng đồng để đối đầu với hiện tượng đang tự trình bày như tất yếu và siêu nhân.
Dù vậy, ông cũng lo rằng có thể đã quá muộn. Big Tech đã trở thành dạng tôn giáo riêng, với thần học, nghi lễ, quyền lực và ảnh hưởng riêng. Trong mắt thế giới công nghệ, thông điệp của Giáo hoàng Leo có thể bị xem như “tà thuyết”. Nhưng chính phản ứng ấy cũng cho thấy vì sao Vatican chọn lên tiếng lúc này, khi AI không còn chỉ là công cụ, đã bắt đầu đòi quyền định nghĩa con người, tương lai và đạo đức, tôn giáo cũ không thể tiếp tục im lặng.
shared via nytimes,
