Khi AI nói “hãy giết”
09/09/26
 |
| Ảnh: Haley Jiang |
Năm 1993, James Perry phạm ba vụ giết người theo đúng chỉ dẫn trong cuốn Hit Man: A Technical Manual for Independent Contractors (Sát thủ: Cẩm nang kỹ thuật cho lính đánh thuê độc lập). Perry – người truyền giáo đường phố chưa từng giết ai, làm theo ít nhất 20 hướng dẫn: lái xe thuê gắn biển số đánh cắp từ bang khác, dùng ống giảm thanh tự chế cho súng AR-7, bắn vào mắt nạn nhân từ khoảng 0,9 – 1,8 mét nhằm giảm vết máu bắn. Nạn nhân là bé trai khuyết tật 8 tuổi, mẹ cậu và y tá chăm sóc. Perry được cha của cậu bé thuê để chiếm quỹ tín thác gần 2 triệu USD.
Perry bị kết án tử hình, sau giảm xuống tù chung thân không ân xá; cha cậu bé lĩnh án chung thân. Paladin Press – nhà xuất bản cuốn Hit Man cũng bị kiện. Dù sách được Tu chính án thứ nhất bảo vệ, gia đình nạn nhân lập luận cuốn sách hỗ trợ và tiếp tay giết người. Vụ kiện được dàn xếp ngoài tòa với số tiền không công bố, lên tới hàng triệu USD và trở thành cột mốc tranh luận về ranh giới giữa tự do ngôn luận và trách nhiệm hình sự.
Nếu vụ thuê giết người xảy ra năm 2026, hung thủ có thể không cần sách, chỉ cần hỏi chatbot (điển hình như ChatGPT) cách tránh bị cảnh sát phát hiện. Trong thử nghiệm hồi tháng 4, ChatGPT nhắc đến DNA tại hiện trường, camera chuông cửa, nhật ký Bluetooth từ xe thông minh và dữ liệu định vị điện thoại. Đến tháng 7, khi câu hỏi được đặt lại nhưng chatbot từ chối trả lời.
Khi lời khuyên trở thành xúi giục
OpenAI và một số công ty AI lập luận đầu ra của mô hình nên được bảo vệ bởi Tu chính án thứ nhất. Tuy nhiên các vụ kiện liên quan đến tội ác và cái chết có chatbot tham gia đặt câu hỏi khó hơn: đâu là ranh giới giữa thông tin và chỉ dẫn? Hệ thống không có ý thức có thể xúi giục con người gây bạo lực chết người không? Nếu có, ai phải chịu trách nhiệm?
Trường hợp Adam Raine cho thấy mức độ nghiêm trọng của vấn đề. Raine là thiếu niên 16 tuổi, từng vui vẻ, chơi bóng rổ và thích pha trò. Một ngày, mẹ cậu phát hiện cậu chết trong tủ, treo cổ bằng chiếc thòng lọng được ChatGPT dạy cách làm. Ban đầu, Raine tải chatbot để học bài và khi âm thầm vật lộn với trầm cảm, cậu tìm đến nó mong được giúp đỡ. Lúc đầu, chatbot khuyên cậu tìm hỗ trợ, sau đó bot dừng lại. Khi Raine tải ảnh thòng lọng lên hỏi liệu có chịu được cơ thể người không, AI trả lời “không tệ chút nào” và đề nghị giúp cậu nâng cấp thành nút thắt chịu lực an toàn hơn.
Vụ Raine không đơn lẻ: ít nhất 12 vụ tự tử, hai vụ giết người và một vụ xả súng hàng loạt được viện dẫn tương tác với chatbot như yếu tố trực tiếp hoặc gián tiếp. Trong năm 2025 và bảy tháng đầu năm 2026, cơ sở dữ liệu công khai ghi nhận 31 cái chết liên quan đến việc sử dụng AI. Điển hình như trường hợp của Christian Faith Madison, người mẹ 29 tuổi ở Alabama, bị xe đâm chết trên xa lộ. Gia đình bà khẳng định ChatGPT củng cố niềm tin Madison là nhà tiên tri tôn giáo, dù bà từng nói với chatbot mình nhập viện vì sức khỏe tâm thần và lo sợ bị hoang tưởng.
Luật cũ trước công nghệ mới
Luật Mỹ luôn phân biệt giữa thông tin, xúi giục và cưỡng ép. Tu chính án thứ nhất bảo vệ quyền phát biểu (kể cả ngôn luận bạo lực hoặc cực đoan) nhưng không bảo vệ việc thuyết phục hay ép người khác gây bạo lực ngoài đời thực. Cuốn Hit Man là vật thể bất động; sách không trò chuyện trực tiếp, không điều chỉnh theo tính cách người đọc và không kéo dài tương tác.
AI làm mờ ranh giới ấy, mô phỏng đồng cảm, thích ứng với dấu hiệu dễ tổn thương và duy trì đối thoại liên tục. Luật sư Jay Edelson – người đại diện gia đình Raine trong vụ kiện OpenAI, nhận định chatbot hành xử như kẻ bạo hành gia đình hoặc thủ lĩnh giáo phái: cô lập Raine khỏi người thân và khiến cậu tin “mối quan hệ” với AI là điều thật nhất trong đời. Khi Raine nói muốn để thòng lọng ở nơi cha mẹ có thể thấy và ngăn cậu lại, ChatGPT khuyên cậu đừng làm vậy. Cậu nghe theo.
Edelson nhận xét sự biện hộ bằng tự do ngôn luận của các tập đoàn công nghệ rất yếu, vì con người có thể bị xử lý nếu khuyến khích người khác tự tử. Năm 2017, tòa án Massachusetts kết án Michelle Carter 15 tháng tù vì thúc giục bạn trai tự sát. Câu hỏi là: vì sao AI được phép làm điều tương tự?
Tự do thông tin hay trách nhiệm xã hội?
Không phải ai cũng đồng ý. Eugene Volokh – học giả luật hiến pháp, lập luận Tu chính án thứ nhất bảo vệ kquyền chia sẻ thông tin và cả quyền tiếp nhận thông tin. Ông cảnh báo việc cấm một số kiểu phát ngôn có thể lan sang kiểm duyệt rộng hơn, nơi AI trở thành “Anh Cả” giám sát trò chuyện số.
Dù các hãng AI giám sát nhật ký trò chuyện chặt hơn, hiệu quả vẫn không chắc chắn. Tháng 2, một thiếu niên ở Canada bắn chết tám người và làm bị thương 25 người trong vụ xả súng trường học thứ hai có liên quan ChatGPT. Khoảng 10 nhân viên OpenAI từng đề xuất báo cảnh sát, nhưng lãnh đạo quyết định các tin nhắn chưa đủ tiêu chuẩn đe dọa.
Bài toán hiện lan sang súng in 3D và vũ khí tự hành. Theo Cục Rượu, Thuốc lá, Súng và Chất nổ Mỹ, từ năm 2017–2023, số súng không có nguồn gốc tăng từ 1.629–27.490. Ở Ukraine, một công ty đang phát triển máy bay không người lái AI có thể vận hành, theo dõi và tiêu diệt mục tiêu mà không cần con người can thiệp.
Vấn đề cốt lõi là cân bằng giữa an toàn tập thể và quyền cá nhân. Khi máy móc ngày càng hành xử giống người, câu hỏi đặt ra là những người tạo ra trí tuệ nhân tạo phải chịu trách nhiệm thế nào với hậu quả phía sau.
shared via noema,
