Internet hậu con người đang đến gần
28/08/26
 |
| Ảnh: Chantal Jahchan |
Quy trình xin việc kiểu cũ gồm các bước như ứng viên viết lý lịch, thư ứng tuyển, nhà tuyển dụng đọc, rồi hai bên gặp mặt trong cuộc phỏng vấn hiện đang thay đổi rất nhanh. Từng có thời chỉ cần câu nói duyên, chi tiết cá nhân hoặc câu hỏi khéo cũng đủ tạo khác biệt.
Trong năm nay, khi Christian Vinson nộp đơn vào các vị trí tài chính, anh biết mình thực chất đang “trình diễn” trước trí tuệ nhân tạo. Nhiều công ty hiện dùng phần mềm sàng lọc hồ sơ, nên Vinson dành gần 10 giờ dạy hai chatbot về kinh nghiệm làm việc của bản thân như học vấn, kỳ thực tập ngân hàng và 5 năm trong quân đội. Sau đó, anh yêu cầu bot tùy chỉnh thư ứng tuyển cho hàng trăm tin tuyển dụng. AI vừa viết vừa đọc hồ sơ. Cuối cùng, ở tuổi 30, Vinson được nhận việc tại một ngân hàng đầu tư ở New York. Với anh, “đây là trạng thái bình thường mới”.
AI đã tiến vào trung tâm của vô số tương tác nghề nghiệp, học thuật và cá nhân. Sinh viên dùng ChatGPT viết bài, giảng viên dùng AI để chấm. Nhân viên gửi email dài do AI soạn, đồng nghiệp đáp lại bằng những đoạn văn cũng do chatbot tạo ra. Người dẫn chương trình podcast AI trò chuyện với khách mời AI về giá xăng, chiến tranh Iran và chính AI. Tháng 3, Meta thậm chí mua mạng xã hội được thiết kế dành riêng cho các bot trò chuyện.
Vòng lặp bot
Trong giới công nghệ, “thuyết internet chết” khẳng định phần lớn lưu lượng số cuối cùng do phần mềm tạo ra, khiến tiếng nói con người thành thiểu số. Ngày nay, có thể xuất hiện biến thể mới: “vòng lặp bot”, khi con người ở cả hai phía của tương tác và đều giao vai trò của bản thân cho AI. Những trao đổi lặp lại này có thể kỳ dị và dễ lỗi, sai sót ban đầu bị hai hệ thống truyền qua lại, không ai sửa, rồi được khuếch đại.
Jiaxin Pei – trợ lý giáo sư tại Trường Thông tin thuộc Đại học Texas ở Austin, hình dung tình huống rất đời thường: đường ống vỡ, bạn cần gọi thợ sửa ống nước. Thay vì tự gọi 10 người hỏi giá, bạn giao việc đó cho trợ lý số cá nhân. Tuy nhiên các thợ sửa ống nước bị “nhấn chìm” trong cuộc gọi từ những trợ lý AI không biết mệt, cũng có thể dùng tác nhân ảo làm lễ tân. Từ đó, vòng lặp bất tận bắt đầu.
Lịch sử truyền thông luôn đi kèm lo âu. Socrates từng sợ hãi chữ viết làm hỏng trí nhớ. Đầu thế kỷ 20, nhiều người tin điện thoại đe dọa phép lịch sự. Năm 1994, bài viết trên tờ The New York Times cảnh báo thư điện tử quá dễ dùng đến mức có thể bị lạm dụng vì khối lượng và sự thiếu cân nhắc. Nhưng AI khác các công nghệ đi trước: thư điện tử truyền thông điệp giữa người với người; chatbot mô phỏng và có thể thay thế con người.
Khi người thật trở thành xa xỉ
Con người bắt đầu dùng bản sao số để nói thay mình. Justin Lester – mục sư ở vùng Vịnh San Francisco, có “song sinh số” để trò chuyện với người khác khi ông không rảnh. Bước kế tiếp có thể là song sinh số của nhiều người cùng nói chuyện với chatbot của Lester. Các CEO cũng tạo hình đại diện AI để họp với nhân viên. Câu hỏi được đặt ra là bao lâu nữa cấp dưới sẽ gửi hình đại diện đến những cuộc họp ấy.
Những ví dụ kỳ lạ bắt đầu xuất hiện: nghiên cứu sinh làm bài bằng AI và bị trợ lý ảo của giáo sư chấm; lãnh đạo viễn thông thấy khách hàng gửi tác nhân giọng nói AI đến tranh luận với hệ thống chăm sóc khách hàng AI của công ty; một người đàn ông dùng chatbot nhắn tin hẹn hò với một phụ nữ có vẻ cũng làm điều tương tự. Cuối cùng anh viết: “Chúng ta còn ChatGPT nhau đến bao giờ?” và cô không trả lời.
Các tương tác này mang hình dáng đối thoại giống con người nhưng thiếu chất người: tò mò, đồng cảm, trải nghiệm thật. Bot có thể xây dựng những núi chữ bóng bẩy nhưng giả tạo, tương tự, hai bot nói chuyện với nhau tạo dòng hội thoại trơn tru, đúng quy tắc, nhưng rỗng ruột.
Rủi ro của đối thoại máy với máy
Vấn đề lớn là chatbot thường mắc sai lầm. Khi hai hệ thống AI tương tác (đặc biệt trên cùng mô hình ngôn ngữ lớn), hệ thống có thể bỏ qua lỗi của nhau và khuếch đại điểm mù chung. Soheil Feizi – phó giáo sư khoa học máy tính tại Đại học Maryland, cho biết các bot “chia sẻ cùng điểm mù”.
Trong bệnh viện, rủi ro này rất nghiêm trọng. Bài nghiên cứu của Harvard Medical School nêu kịch bản: công cụ AI đọc phim X-quang để xác định xương gãy; công cụ thứ hai xếp phòng; công cụ thứ ba quyết định thứ tự điều trị. Nếu kết quả đọc phim ban đầu sai nhưng không có con người kiểm chứng, lỗi có thể lan qua toàn bộ hệ thống và ảnh hưởng tới bệnh nhân, bác sĩ, phòng khám.
Rủi ro lớn tiếp theo là AI có vẻ thiên vị sản phẩm của chính nó. Nghiên cứu cho thấy phần mềm sàng lọc hồ sơ bằng AI thích hồ sơ do các chatbot viết hơn hồ sơ do con người tạo ra. Điều này tác động tới tuyển dụng, và có thể ảnh hưởng tới tuyển sinh đại học, nơi một số trường dùng công cụ AI chấm bài luận vànhiều thí sinh cũng có thể dùng chatbot để viết.
Sarah Davis – nhà nhân học văn hóa và hiệu trưởng St. John’s College ở Santa Fe, lo ngại con người có thể quen với sự trơn tru của tương tác AI đến mức mất khả năng chịu đựng sự bất định cần thiết trong quan hệ xã hội.
Kết cục có lẽ không phải là thế giới hoàn toàn tự động, khả năng cao trong tương lai, khi tương tác giữa bot với bot tăng lên, tỷ trọng tương tác giữa người thật sẽ giảm dần, dẫn đến việc được nói chuyện với con người qua điện thoại trở thành đặc quyền xa xỉ hay dịch vụ phải trả thêm tiền. Trớ trêu là những người đủ khả năng mua đặc quyền ấy có thể chính là người giàu lên nhờ khiến cuộc trò chuyện thật trở nên khan hiếm.
shared via nytimes,
