AI nguồn mở Trung Quốc và cuộc đua quyền lực mềm toàn cầu
14/07/26
 |
| Ảnh: Olga Aleksandrova |
Nghịch lý đang hiện ra trong cuộc đua trí tuệ nhân tạo. Trung Quốc, xã hội bị xem là khép kín, đang chinh phục thế giới bằng các mô hình AI mở; trong khi Mỹ, xã hội cởi mở hơn, chủ yếu tạo ra các mô hình độc quyền, đóng kín, đắt đỏ và khó tùy biến hơn với phần còn lại của thế giới.
Đây là lo ngại của Andrew Ng, một trong những chuyên gia AI hàng đầu thế giới. Ông từng đồng sáng lập Google Brain, làm nhà khoa học trưởng tại Baidu và là người mà Sam Altman của OpenAI lẫn Dario Amodei của Anthropic từng làm việc dưới quyền. Theo Ng, Trung Quốc đã đi nước cờ rất khôn ngoan khi nhiều công ty công bố các mô hình “open-weight”, cho phép bất kỳ ai tải về, sử dụng và tùy chỉnh miễn phí.
Khác với các mô hình đóng như OpenAI, Anthropic hay Google Gemini, nơi người dùng chỉ gửi câu hỏi và nhận câu trả lời qua hệ thống của công ty, mô hình open-weight công bố các “trọng số” đã học được trong quá trình huấn luyện. Nhờ vậy, nhà phát triển, doanh nghiệp hoặc quốc gia có thể tải về, tự triển khai và điều chỉnh theo nhu cầu riêng, thay vì phụ thuộc hoàn toàn vào nhà cung cấp.
Lợi thế của mô hình mở
Theo Andrew Ng, các mô hình mở giúp tri thức lan nhanh hơn trong hệ sinh thái công nghệ Trung Quốc. Dù các mô hình đóng của Mỹ hiện vẫn dẫn trước ở nhóm mạnh nhất, Trung Quốc đang dẫn đầu thế giới ở mảng mô hình mở. Điều này khiến nhiều quốc gia muốn tìm lựa chọn thay thế cho công nghệ Mỹ bắt đầu dùng AI Trung Quốc.
Tại nhiều nước châu Phi, DeepSeek và một số mô hình Trung Quốc khác đang được sử dụng rộng rãi hơn mô hình Mỹ. Lý do nằm ở chi phí thấp hơn và khả năng kiểm soát. Khi quốc gia hoặc doanh nghiệp đã có đầy đủ mô hình trong tay, không ai có thể đột ngột rút quyền truy cập.
Điều này đặc biệt quan trọng sau các động thái kiểm soát công nghệ của Washington. Việc Mỹ từng hạn chế quyền truy cập nước ngoài vào mô hình mạnh của Anthropic, dù sau đó được xem xét lại, đã gửi tín hiệu rõ ràng tới thế giới. Mỹ có thể áp đặt kiểm soát xuất khẩu và rút quyền tiếp cận AI bất kỳ lúc nào. Với nhiều thủ đô, thông điệp này làm tăng nhu cầu xây dựng nguồn cung AI độc lập.
AI như quyền lực mềm
Vấn đề không chỉ là công nghệ. Ng cho rằng AI đang trở thành công cụ quyền lực mềm. Hollywood từng giúp Mỹ kể những câu chuyện về tự do, cá nhân và dân chủ ra toàn cầu. Giờ đây, AI cũng có thể làm điều tương tự, thậm chí sâu hơn, vì người dùng đặt câu hỏi cho AI mỗi ngày và tiếp nhận câu trả lời như tri thức.
Nếu người dùng hỏi về sự kiện nào đó, câu trả lời sẽ phụ thuộc vào mô hình họ đang dùng và hệ giá trị được nhúng trong mô hình ấy. Mô hình Mỹ, Trung Quốc, Hồi giáo hay châu Âu có thể phản ánh các giới hạn, nhạy cảm và định kiến khác nhau. Vì vậy, mô hình nào được dùng rộng rãi cũng có khả năng định hình cách thế giới hiểu lịch sử, chính trị và xã hội.
AI còn là một phần của chuỗi cung ứng phần mềm. Khi ngày càng nhiều doanh nghiệp xây dựng sản phẩm dựa trên mô hình Trung Quốc, ảnh hưởng công nghệ của Mỹ sẽ suy yếu. Mỹ không chỉ mất thị phần, mà còn mất khả năng định hướng cách công nghệ phát triển.
Vì sao thế giới chọn AI Trung Quốc?
Điểm hấp dẫn của mô hình mở Trung Quốc nằm ở khả năng thích nghi với bối cảnh địa phương. Kai-Fu Lee, nhà khoa học máy tính nổi tiếng, từng cho rằng mọi mô hình ngôn ngữ lớn đều mang dấu ấn văn hóa – chính trị. Trung Quốc có thể kiểm duyệt chỉ trích, phương Tây có thể tự kiểm duyệt quanh các vấn đề chủng tộc và giới, thế giới Hồi giáo có thể giới hạn nội dung xúc phạm nhà tiên tri Muhammad.
Nói cách khác, mỗi vùng văn hóa đều muốn AI phù hợp với chuẩn mực riêng. Mô hình mở cho phép họ điều chỉnh công nghệ theo nhu cầu ấy. Chính sự đa dạng này thúc đẩy AI Trung Quốc lan nhanh hơn.
Nhưng sự lan rộng của mô hình mở cũng đi kèm rủi ro. AI là công nghệ lưỡng dụng, có thể phục vụ sáng tạo, giáo dục và kinh doanh, nhưng cũng có thể bị lạm dụng bởi chính quyền đàn áp, mạng lưới khủng bố, tội phạm mạng hoặc các nhóm lừa đảo. Eric Schmidt – cựu CEO Google cho rằng mối lo lớn nằm ở sự phổ biến của nguồn mở nếu các rào chắn an toàn có thể bị gỡ bỏ.
Cần luật chơi chung
Trong bối cảnh Mỹ và Trung Quốc khó có thể tự nguyện kìm hãm tham vọng AI của nhau, nhu cầu về quy tắc chung càng cấp bách. Schmidt đề xuất ít nhất hai bên nên thống nhất nguyên tắc “không gây bất ngờ”. Nếu huấn luyện mô hình hoàn toàn mới ở tuyến đầu công nghệ, bên còn lại cần được thông báo.
Bài học này gợi nhớ thời Chiến tranh Lạnh, khi kho vũ khí hạt nhân phình to đến mức đe dọa sự sống còn của nhân loại. Minh bạch về năng lực của nhau là bước đầu để hạn chế phổ biến và duy trì cân bằng răn đe.
Cuộc đua AI toàn cầu hiện rất sít sao. Chính lúc hai bên đều nhìn thấy lợi ích chung trong việc đặt rào chắn an toàn, thế giới cần hành động sớm. Nếu không, AI nguồn mở có thể trở thành lợi thế quyền lực mềm lớn của Trung Quốc, còn Mỹ, với các mô hình đóng và đắt đỏ, có nguy cơ tự đánh mất ảnh hưởng trong công nghệ định hình thế kỷ này.
shared via noemamag,
