Trung Quốc muốn phát triển AI, nhưng không muốn người lao động bị bỏ lại
20/05/26
 |
| Robot học cách mở và gấp hộp tại phòng thí nghiệm hợp tác với Meituan, Thâm Quyến. Ảnh: Thẩm Khởi Lai |
Bắc Kinh đặt cược lớn vào trí tuệ nhân tạo, rót hàng tỷ USD để đưa công nghệ này vào mọi ngóc ngách nền kinh tế. Tuy nhiên, khi AI bắt đầu thay thế việc làm, chính quyền Trung Quốc phát đi tín hiệu rõ ràng qua các tòa án: doanh nghiệp có thể đổi mới công nghệ, nhưng không được tùy tiện sa thải người lao động chỉ vì phần mềm thay thế công việc.
Phán quyết gửi thông điệp tới doanh nghiệp
Cuối tháng trước, tòa án Trung Quốc ra phán quyết rằng công ty công nghệ sa thải trái luật nhân viên sau khi thay thế người này bằng phần mềm trí tuệ nhân tạo. Phán quyết không chỉ giải quyết một tranh chấp lao động cụ thể mà còn là lời cảnh báo với các doanh nghiệp muốn dùng AI để cắt giảm nhân sự.
Theo tòa án Nhân dân Trung cấp Hàng Châu, sự phát triển của AI nên được áp dụng để “giải phóng lao động, thúc đẩy việc làm và cải thiện sinh kế của người dân”. Luật lao động cho phép doanh nghiệp đổi mới công nghệ và nâng cấp hoạt động, nhưng quá trình vẫn phải tính đến quyền và lợi ích hợp pháp của người lao động.
Đây là lần thứ ba chính quyền Trung Quốc làm nổi bật một phán quyết đứng về phía người lao động bị AI thay thế. Điều này cho thấy Bắc Kinh đang dần định hình nguyên tắc mới: AI được khuyến khích, nhưng không thể trở thành cái cớ đơn giản để đẩy người lao động ra khỏi hệ thống.
Tham vọng AI gặp nỗi lo thất nghiệp
Trung Quốc muốn trở thành siêu cường AI. Nước này đầu tư mạnh vào nghiên cứu, hạ tầng dữ liệu, robot, phần mềm và các ứng dụng công nghiệp. Từ nhà máy, giao đồ ăn đến xe tự lái, Bắc Kinh muốn AI trở thành động cơ mới cho năng suất và cạnh tranh toàn cầu.
Tuy nhiên, tham vọng đó đang va vào bài toán chính trị nhạy cảm: việc làm.
Kinh tế Trung Quốc phục hồi chậm, tâm lý người trẻ bi quan hơn, còn tỷ lệ thất nghiệp thanh niên vẫn ở mức cao, khoảng 17%. Hơn 200 triệu lao động đã bị đẩy vào các công việc lương thấp, áp lực lớn và ít an toàn. Trong bối cảnh này, nỗi sợ AI thay thế người lao động không còn là tranh luận tương lai, mà trở thành lo lắng hiện tại.
Matt Sheehan, chuyên gia tại Carnegie Endowment for International Peace, gọi đây là mâu thuẫn sâu sắc: Trung Quốc muốn AI lan rộng trong nền kinh tế, nhưng lại muốn quá trình đó không thực sự làm mất việc.
Tòa án trở thành hàng rào bảo vệ việc làm
Ba vụ việc gần đây cho thấy cách Trung Quốc có thể phản ứng với làn sóng tự động hóa. Mỗi trường hợp, tòa án hoặc hội đồng trọng tài đều cho rằng doanh nghiệp vẫn có trách nhiệm giữ người lao động trong biên chế, ngay cả khi AI khiến vị trí của họ trở nên dư thừa.
Lập luận chung là: thay thế người bằng AI là quyết định cắt giảm chi phí mang tính tự nguyện của doanh nghiệp, không phải lý do đủ mạnh để sa thải hàng loạt.
Vụ Hàng Châu, nhân viên được gọi bằng bí danh Chu từng làm giám sát bảo đảm chất lượng tại một công ty AI. Khi công nghệ thay thế vị trí của ông, công ty đề nghị ông chuyển sang vai trò mới với mức lương giảm từ 25.000 nhân dân tệ xuống 15.000 nhân dân tệ mỗi tháng. Ông từ chối và bị sa thải. Tòa án phán quyết rằng công ty đã không bố trí, điều chỉnh công việc cho ông một cách phù hợp.
Luật sư của ông Chu cho biết thân chủ không chỉ mất thu nhập, mà còn chịu áp lực nghề nghiệp nặng nề, đặc biệt vì ông là lao động trung niên có trách nhiệm gia đình và tài chính trong một thị trường việc làm ngày càng chuộng người trẻ.
Án lệ để người lao động “cầm vũ khí pháp luật”
Điểm đáng chú ý là vụ Hàng Châu được trao quy chế đặc biệt, cho thấy nó có thể trở thành mẫu tham khảo cho các vụ tương tự trong tương lai. Với người lao động, đây là tín hiệu quan trọng: họ có thể dựa vào luật để thách thức các quyết định sa thải nhân danh AI.
Theo luật sư Giang Hiểu Đồng, người đại diện cho ông Chu, khi vụ án mang tính tiền lệ được xác lập, người lao động sẽ sẵn sàng hơn trong việc dùng “vũ khí pháp luật” để bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp.
Vụ tương tự ở Bắc Kinh cũng cho thấy hướng đi này. Hội đồng trọng tài đứng về phía nhân viên thu thập dữ liệu bản đồ sau khi toàn bộ phòng ban của người này bị sa thải và thay bằng AI. Hội đồng cho rằng việc áp dụng AI là lựa chọn tự nguyện của công ty nhằm duy trì cạnh tranh, không đủ để biện minh cho việc chấm dứt hợp đồng.
Thông điệp rất rõ: công ty hưởng lợi từ công nghệ cũng phải gánh trách nhiệm xã hội.
Từ nhà máy đến giao đồ ăn
AI và robot đã bắt đầu tạo xáo trộn trong hai lĩnh vực sử dụng nhiều lao động nhất Trung Quốc: sản xuất và giao đồ ăn.
Đến năm 2024, hơn 2 triệu robot làm việc trong các nhà máy Trung Quốc. Lĩnh vực giao nhận, Meituan, nền tảng giao đồ ăn lớn nhất nước, thử dùng robot tự hành cỡ nhỏ tại Bắc Kinh, Thượng Hải và Thâm Quyến. Ở Thượng Hải, theo tài liệu quảng bá của Nvidia, Meituan dùng robot để giao hơn 1.000 bữa ăn mỗi ngày.
Những con số cho thấy tự động hóa không còn nằm trong phòng thí nghiệm mà đang đi vào các ngành vốn hấp thụ hàng triệu lao động phổ thông và trung cấp. Khi robot giao đồ ăn, phần mềm kiểm soát chất lượng hay hệ thống AI xử lý dữ liệu trở nên rẻ hơn, doanh nghiệp có động cơ thay người bằng máy.
Tuy nhiên, với chính quyền Trung Quốc, nếu quá trình diễn ra quá nhanh, có thể làm trầm trọng thêm bất mãn xã hội.
Chính quyền bắt đầu nói khác về AI
Ban đầu, diễn ngôn chính thức của Trung Quốc thường nhấn mạnh AI như công cụ hỗ trợ người lao động, nâng năng suất và mở ra ngành nghề mới. Gần đây, cách nói đã thận trọng hơn. Truyền thông nhà nước và các văn bản chính sách bắt đầu thừa nhận AI có thể là lực gây xói mòn thị trường việc làm.
Tháng 1, Bộ Nhân lực và An sinh xã hội Trung Quốc thông báo sẽ triển khai chính sách ứng phó với “tác động của trí tuệ nhân tạo đối với việc làm”, bao gồm hỗ trợ việc làm có mục tiêu cho các ngành trọng điểm.
Vài quan chức và đại biểu đề xuất can thiệp mạnh hơn: khuyến khích doanh nghiệp đào tạo lại lao động, hỗ trợ chuyển nghề, thậm chí xây dựng bảo hiểm thất nghiệp do AI. Lưu Khánh Phong, nhà sáng lập công ty công nghệ và đại biểu Nhân đại toàn quốc, kêu gọi chương trình bảo hiểm thất nghiệp AI do chính phủ dẫn dắt để tạo lưới an toàn cho người bị thay thế.
Doanh nghiệp được nhắc: đừng xem AI là công cụ sa thải
Dù các ý tưởng lớn còn ở giai đoạn thảo luận, trọng tâm trước mắt dường như là gây áp lực để doanh nghiệp không vội sa thải. Hồi tháng 3, một bình luận của Tân Hoa Xã viết rằng các công ty có tầm nhìn thật sự sẽ tận dụng lợi thế của AI để mở hướng đi mới và tạo thêm việc làm, thay vì đồng nhất AI với “giảm nhân sự”.
Theo lập luận này, sa thải có thể giúp giảm chi phí ngắn hạn, nhưng làm suy yếu năng lực tích lũy nhân tài và làm xói mòn niềm tin của nhân viên. Nói cách khác, nhà nước muốn doanh nghiệp coi AI là công cụ tái tổ chức và nâng cấp việc làm, không phải máy cắt biên chế.
Đây là cách tiếp cận rất Trung Quốc: không chống AI, nhưng đặt AI vào khuôn khổ ổn định xã hội.
Bài toán khó của kỷ nguyên tự động hóa
Không chỉ Trung Quốc đối mặt vấn đề này. Nhật Bản, Anh và Hàn Quốc cũng từng bàn tới các phiên bản thu nhập cơ bản phổ quát cho người bị công nghệ thay thế. Trên toàn cầu, các chính phủ đều đang hỏi cùng một câu: nếu AI tăng năng suất nhưng làm mất việc, ai sẽ được hưởng phần lợi ích mới?
Điểm khác ở Trung Quốc là nhà nước có khả năng dùng tòa án, chính sách lao động, truyền thông nhà nước và áp lực chính trị để định hướng hành vi doanh nghiệp tương đối nhanh. Tuy nhiên điều này không làm bài toán dễ hơn. Nếu bảo vệ lao động quá mạnh, doanh nghiệp có thể chậm đổi mới; nếu để doanh nghiệp tự do cắt giảm, thất nghiệp và bất mãn xã hội có thể tăng.
Vì vậy, các phán quyết gần đây không phải dấu chấm hết, mà là phần mở đầu cho cuộc mặc cả mới giữa nhà nước, doanh nghiệp và người lao động.
Trung Quốc muốn AI trở thành động cơ tăng trưởng. Song Bắc Kinh cũng hiểu rằng công nghệ làm nhiều người cảm thấy bị loại khỏi tương lai có thể trở thành rủi ro chính trị. Kỷ nguyên AI, câu hỏi không còn là máy móc có thể làm được gì mà là xã hội sẽ phân chia cái giá và lợi ích của sự thay thế ấy ra sao.
shared via nytimes,
