AI Trung Quốc đang lan nhanh ở châu Phi
06/08/26
 |
| Ông Muganzi, nông dân trồng cà phê tại huyện Mityana (Uganda), sử dụng Sunflower để trao đổi với người khác về tình trạng cây trồng và công tác quản lý trang trại. Sunflower được phát triển dựa trên các mô hình trí tuệ nhân tạo mã nguồn mở của Trung Quốc. |
Khi Ernest Mwebaze, nhà phát triển công nghệ tại Uganda, xây dựng hệ thống trí tuệ nhân tạo phục vụ nhiều ngôn ngữ địa phương của quốc gia này, ông thử cả công cụ Mỹ lẫn Trung Quốc. Kết quả khiến ông chọn Trung Quốc.
Theo Mwebaze, mô hình AI của Alibaba xử lý hàng chục ngôn ngữ tại Uganda tốt hơn các công cụ từ Meta hay Google. Quan trọng hơn, công cụ này rẻ và cho phép ông tùy chỉnh bằng dữ liệu riêng. Hệ thống Sunflower do ông phát triển hiện được dùng trên khắp Uganda, từ nông dân cần dự báo thời tiết đến người trồng trọt muốn nhận tư vấn mùa vụ bằng phương ngữ địa phương.
Mwebaze không phải trường hợp riêng lẻ. Trong năm qua, hàng nghìn nhà phát triển trên khắp châu Phi đã chuyển sang dùng các mô hình AI Trung Quốc. Tại Kenya, doanh nhân dùng chúng để đơn giản hóa dịch vụ pháp lý và kinh doanh. Tại Nigeria, các nhóm công nghệ tạo công cụ giáo dục cho học sinh trung học. Ở Ghana, lập trình viên xây chatbot địa phương.
Làn sóng này đang đặt Thung lũng Silicon trước cảnh báo lớn. Trong cuộc đua AI toàn cầu, mô hình mạnh nhất chưa chắc thắng. Ở nhiều thị trường đang phát triển, thứ quyết định là chi phí, khả năng tùy chỉnh, quyền kiểm soát dữ liệu và mức độ dễ tiếp cận.
Khi AI rẻ quan trọng hơn AI mạnh nhất
Các mô hình hàng đầu của Mỹ như OpenAI hay Anthropic thường đóng, thu phí và yêu cầu người dùng phụ thuộc vào nền tảng của nhà cung cấp. Ngược lại, nhiều mô hình Trung Quốc được công khai để tải về, chỉnh sửa và triển khai mà không cần xin phép hay trả phí bản quyền trực tiếp. Với các nhà phát triển ở châu Phi, khác biệt này rất lớn.
Một số người ví việc dùng mô hình Trung Quốc giống như sở hữu nhà, việc dùng mô hình Mỹ giống như đi thuê. Thay vì bỏ hàng triệu USD huấn luyện mô hình từ đầu, họ có thể tải hệ thống Trung Quốc, xây sản phẩm mới lên trên đó và chỉ trả tiền cho máy chủ. Trong khi đó, các mô hình Mỹ thường được xem như sản phẩm “một cỡ cho tất cả”, đi kèm phí thuê bao và các khoản chi theo từng tác vụ.
Moses Kemibaro, doanh nhân tại Nairobi điều hành công ty tiếp thị số Dotsavvy, đặt câu hỏi rất thực tế. Vì sao phải dùng Ferrari đắt đỏ để đưa trẻ đi học nếu chiếc Toyota nhỏ cũng làm được việc ấy? Theo ông, khi tính cả hạ tầng điện toán, mô hình Trung Quốc có thể rẻ hơn tới 90%.
Đây là lý do các mô hình Trung Quốc tăng nhanh trên các nền tảng toàn cầu. Trên OpenRouter, dịch vụ cho phép người dùng chọn giữa hàng trăm mô hình AI, các mô hình “mã nguồn mở” của Trung Quốc chiếm khoảng một nửa tổng mức sử dụng, tăng mạnh so với mức dưới 25% một năm trước. Trên Hugging Face, 19/25 hệ thống mã nguồn mở được tải nhiều nhất là của Trung Quốc.
Bắc Kinh biến AI thành quyền lực mềm
Trung Quốc nhìn thấy ở châu Phi thị trường và cơ hội quyền lực mềm. Chủ tịch Tập Cận Bình đang quảng bá AI Trung Quốc như lựa chọn rẻ hơn, đáng tin cậy hơn và dễ tiếp cận hơn. Hồi tháng 7, tại hội nghị ở Thượng Hải, ông cảnh báo nếu lợi ích của AI không được chia sẻ, công nghệ này có thể tạo ra “những bất công lịch sử mới”. Kenya, Ethiopia, Nam Phi và bảy nước châu Phi khác đã ký thỏa thuận hợp tác AI với Trung Quốc tại sự kiện này.
Các công ty Trung Quốc cũng chủ động tiếp cận nhà phát triển châu Phi bằng điện toán miễn phí, hỗ trợ kỹ thuật trực tiếp và ưu đãi khó từ chối. Nhiều điện thoại thông minh Trung Quốc bán tại châu Phi đã cài sẵn công cụ AI Trung Quốc.
Lợi thế này không xuất hiện trong khoảng trống. Trong hai thập niên qua, các công ty Trung Quốc đã xây mạng viễn thông, trung tâm dữ liệu và hạ tầng số trên khắp châu Phi. M-Pesa, hệ thống tiền di động nổi tiếng của Kenya, chạy trên công nghệ Huawei. Tại Konza Technopolis, thành phố công nghệ được kỳ vọng là “Silicon Savannah” của Kenya, trung tâm dữ liệu do Huawei xây dựng đang xử lý điện toán cho chính phủ.
Khi bị Mỹ hạn chế tiếp cận chip tiên tiến, các công ty Trung Quốc không thể chi tiêu kiểu Thung lũng Silicon. Họ chọn chiến lược khác, phát hành mô hình mở, kéo nhà phát triển khỏi các đối thủ Mỹ. Ban đầu, lợi thế thuộc về Meta với Llama. Tuy nhiên, khi Meta chuyển dần sang mô hình đóng, Trung Quốc nhanh chóng lấp khoảng trống.
Cơ hội đi kèm rủi ro địa chính trị
Dù hấp dẫn, AI Trung Quốc không phải không có rủi ro. Một số nhà phát triển lo ngại về độ tin cậy, bảo mật dữ liệu và liên hệ giữa doanh nghiệp công nghệ với Bắc Kinh. Mwebaze từng gặp sự cố khi Sunflower trả lời các câu hỏi về Trung Quốc theo hướng miêu tả nước này là dân chủ và né tránh các vấn đề kinh tế, môi trường của Trung Quốc tại Uganda. Trải nghiệm này khiến ông thận trọng hơn và chuyển sang dùng Gemma, mô hình mở của Google, cho sản phẩm hướng tới người dùng điện thoại thông minh.
Ở Kenya, nhiều người cũng không muốn chọn lệch hẳn một phía. John Tanui, quan chức cấp cao phụ trách công nghệ, nói việc Anthropic rút quyền truy cập mô hình theo yêu cầu của chính quyền Trump là lời cảnh tỉnh: phụ thuộc vào mô hình Mỹ cũng có thể rủi ro. Theo ông, Kenya không nghiêng về Đông hay Tây, mà muốn tận dụng cả hai.
Thực tế, Mỹ vẫn giữ lợi thế lớn. Người dùng phổ thông ở Kenya vẫn dùng Chat GPT và Claude. Khảo sát năm 2025 cho thấy 42% trong số 23 triệu người dùng internet tại Kenya đã dùng Chat GPT, thuộc nhóm tỷ lệ cao nhất thế giới. Nhiều công ty Kenya cũng chạy mô hình Trung Quốc trên hạ tầng đám mây của Amazon hoặc Microsoft, nghĩa là tiền vẫn chảy về các gã khổng lồ Mỹ.
Tại Nairobi, startup Sanifu dùng mô hình của OpenAI để tự động hóa quy trình xử lý đơn hàng cho Chandaria Industries, một trong những nhà sản xuất giấy vệ sinh, xà phòng và hàng gia dụng lớn nhất Kenya. Những đơn hàng từng mất hai giờ nhập liệu nay chỉ mất chưa tới 10 phút. Bốn nhân viên từng gõ dữ liệu nay chuyển sang kiểm tra kết quả do AI tạo ra.
Vì vậy, cuộc đua chưa ngã ngũ. AI Mỹ vẫn mạnh, đáng tin cậy và phổ biến. Tuy nhiên, AI Trung Quốc đang nhanh, rẻ, mở và hiện diện sát hơn với nhà phát triển ở các thị trường đang phát triển. Với Thung lũng Silicon, châu Phi cho thấy cuộc cạnh tranh AI không chỉ diễn ra trong phòng thí nghiệm hay trên bảng xếp hạng mô hình. Cuộc đua diễn ra ở nơi người dùng cần công cụ đủ tốt, đủ rẻ và đủ tự chủ để xây sản phẩm thật.
shared via nytimes,
