Khi Palantir công kích Big AI
09/07/26
 |
| Ảnh: Ibrahim Rayintakath |
Tuần trước, Alex Karp – CEO Palantir có một trong những màn xuất hiện truyền hình gây chú ý nhất trên CNBC. Ông tuyên bố: “có điều gì đó hoàn toàn sai” trong cấu trúc ngành AI. Theo Karp, các phòng thí nghiệm lớn như Anthropic và OpenAI thổi phồng quá mức các mô hình đóng, giữ riêng phần lớn giá trị thay vì trao quyền cho khách hàng và đối tác. Tệ hơn, ông cáo buộc các công ty này khai thác chính dữ liệu, nghiên cứu và sở hữu trí tuệ của khách hàng từ doanh nghiệp tư nhân đến quân đội và cơ quan tình báo.
Karp lập luận các lựa chọn mã nguồn mở hoặc “open-weight” (mã nguồn mở), cho phép doanh nghiệp tùy biến và kiểm soát nội bộ tốt hơn, phù hợp hơn với hầu hết người dùng. Ông nói: “Trò chơi đã kết thúc”.
Karp không phải nhân vật trung lập. Ông là gương mặt nổi bật của mảng công nghệ quốc phòng đang lên ở Thung lũng Silicon, cùng với các công ty như Anduril của Palmer Luckey. Trong vài năm qua, Thung lũng Silicon mới đã hình thành quanh quốc phòng, robot và AI, với thông điệp chung: Mỹ cần phục hưng công nghiệp, cạnh tranh công nghệ với Trung Quốc và không nên cản trở tiến bộ công nghệ.
Chính vì vậy, việc Karp công khai công kích các phòng thí nghiệm AI lớn là điều đáng chú ý. Một đồng minh tự nhiên của làn sóng AI lại nói ngành này đi sai hướng.
“Chủ quyền AI” và lợi ích của Palantir
Một ngày trước màn xuất hiện trên CNBC, Palantir công bố tuyên ngôn về nguyên tắc được gọi là “chủ quyền AI”. Lập luận trung tâm là doanh nghiệp nên tự xây công cụ AI thay vì chỉ tùy chỉnh sản phẩm do các phòng thí nghiệm AI hàng đầu cung cấp. Điều này đồng nghĩa phải dựa vào các mô hình ngôn ngữ lớn mã nguồn mở thay vì mô hình độc quyền, qua đó giành lại quyền kiểm soát khỏi Big AI.
Tất nhiên, Karp cũng phát biểu vì lợi ích của Palantir. Gần đây, Pháp tuyên bố cơ quan tình báo của nước này sẽ cắt quan hệ với Palantir vì lo ngại về chính trị, chủ quyền quốc gia và quyền riêng tư. Tương lai hợp tác giữa Palantir và Dịch vụ Y tế Quốc gia Anh cũng có vẻ bấp bênh. Cùng lúc, Karp lên truyền hình quảng bá quan hệ đối tác mới với Nvidia, cho phép Palantir phát triển và bán nhóm sản phẩm riêng cạnh tranh với các phòng thí nghiệm AI tuyến đầu.
Nhưng dù có động cơ thương mại rõ ràng, Karp nêu ra câu hỏi thật: liệu mô hình kinh doanh của Big AI có bền vững như thị trường từng tin hay không?
Huyền thoại người thắng lấy tất cả
Trong vài năm qua, chu kỳ cường điệu về AI được xây trên giả định đây là cuộc đua có thể thắng tuyệt đối. Công ty dẫn đầu sẽ đạt lợi thế đủ lớn và tự tạo thế hệ mô hình kế tiếp, mở ra quá trình tăng tốc hàm mũ hướng tới “siêu trí tuệ nhân tạo” (ASI). Khi đó, phòng thí nghiệm dẫn đầu gần như độc quyền tự nhiên về trí tuệ máy và có thể bán bất kỳ mức giá nào.
Nhưng logic ấy dần lung lay. Một năm qua, không mô hình nào giữ được lợi thế lâu dài. Nhiều mô hình mã nguồn mở, rẻ hơn, vẫn bám khá sát các sản phẩm tốt nhất. Khi các công ty AI tăng giá sản phẩm cao cấp phản ánh chi phí vận hành, nhiều khách hàng bắt đầu chùn bước vì lợi ích chưa đủ biện minh cho mức phí. Kết quả, việc doanh nghiệp dùng các mô hình tuyến đầu chững lại, trong khi mô hình mã nguồn mở bùng nổ.
Bài học rõ ràng đến từ năm 2025, khi DeepSeek của Trung Quốc tung mô hình mã nguồn mở giá rẻ, các đối thủ sao chép có thể không vượt mô hình tốt nhất, nhưng cũng không tụt quá xa. Với nhiều doanh nghiệp, trả ít hơn nhiều cho sản phẩm chỉ kém một chút có lý hơn trả giá siêu cao cho mô hình dẫn đầu, nhất là khi lợi thế ấy có thể biến mất rất nhanh.
Từ độc quyền trí tuệ đến khuếch tán công nghệ
Các phòng thí nghiệm hàng đầu ngày càng lo ngại về “distillation” (quá trình dùng dữ liệu từ một hệ thống để huấn luyện hệ thống khác). Họ kêu gọi Quốc hội Mỹ hành động trước những công ty bị cáo buộc đánh cắp sở hữu trí tuệ, nhiều trong số đó ở nước ngoài. Với họ, đây gần như là mối đe dọa hiện sinh.
Tranh luận này cho thấy AI có thể không phát triển theo mô hình người thắng lấy tất cả. Tác động cuối cùng của AI có thể phụ thuộc nhiều hơn vào “diffusion” (tốc độ và năng lực công nghệ) được đưa vào doanh nghiệp, tổ chức và đời sống kinh tế do con người vận hành. Nếu vậy, các phòng thí nghiệm dẫn đầu sẽ bớt trung tâm hơn, còn giá trị sẽ chuyển sang những công ty biết tích hợp AI vào quy trình thực tế.
Một dự thảo phân tích nội bộ của Bộ Tài chính Mỹ được cho là cảnh báo quy mô của các công ty AI lớn có thể tạo rủi ro hệ thống cho kinh tế và tài chính, dù cấp trên công khai chỉ trích báo cáo này.
Vài năm trước, Peter Thiel từng nói tiền mã hóa là công nghệ tự do cá nhân, còn AI là công nghệ tập trung quyền lực vào trí tuệ máy duy nhất. Nhưng tương lai AI hiện không còn chắc sẽ hội tụ như khoa học viễn tưởng từng hình dung. Al có vẻ phân tán, cạnh tranh và khó đoán hơn. Chỉ trong một hoặc hai năm, những giả định nền tảng về ngành này đã thay đổi sâu sắc, nhắc nhở câu chuyện AI vẫn ở giai đoạn rất sớm.
shared via nytimes,
