AI đang viết lại bản năng làm người như thế nào?
17/07/26
 |
| Ảnh: Petra Péterffy |
Mỗi buổi sáng, tôi nhìn vào gương, thấy khuôn mặt thường trực mệt mỏi, bắt đầu ngày mới bằng giấm táo, vitamin, cá mòi, bưởi, bánh mì lúa mạch, sữa chua, hạt điều. Sau đó là tập tạ, creatine, collagen, trà xanh, ashwagandha, magnesium và mục tiêu 20.000 bước/ngày.
Những thói quen ấy không còn hiếm. Trong giới trung lưu đô thị, nhất là những người sống gần tâm chấn công nghệ, con người ngày càng trở thành “doanh nhân của chính cơ thể mình”: đo máu, tối ưu giấc ngủ, chăm da, ăn uống, tập luyện, tìm mọi cách kéo dài tuổi trẻ và trì hoãn suy tàn sinh học.
Lý do không chỉ là nỗi sợ già đi. Thế giới mới đang được sinh ra, với AI, công nghệ sinh học, giao diện não, máy tính và các hứa hẹn kéo dài tuổi thọ. Không ai muốn bước vào thế giới ấy trong thân thể đã cũ. AI có thể giúp lập bản đồ protein, tối ưu giấc ngủ, chế độ ăn, luyện tập, thậm chí mở đường cho giấc mơ tải ý thức lên dạng tồn tại kỹ thuật số.
Nhưng nghịch lý là đúng lúc tuổi thọ có vẻ có thể kéo dài, con người ở nhiều xã hội phát triển sinh ít con hơn. Một số nghiên cứu cho thấy công nghệ và điện toán có thể góp phần làm giảm tỷ lệ sinh. Tại Thung lũng Silicon, tỷ lệ sinh thấp hơn đáng kể so với nhiều nơi khác ở Mỹ. Hàn Quốc có tỷ lệ sinh thấp nhất thế giới. Trung Quốc cũng chạm mức thấp kỷ lục. Những trung tâm công nghệ như San Francisco, Seoul, Singapore, Thượng Hải hay New York đều có chung đặc điểm là đời sống số hóa cao, chi phí sinh hoạt đắt đỏ, văn hóa công việc nặng nề và tỷ lệ sinh suy giảm.
Khi con người muốn sống lâu nhưng ngại sinh con
Ở cấp độ cá nhân, có nhiều lý do hợp lý để không sinh con, như nhà ở quá đắt, chi phí nuôi dạy cao, phụ nữ có nhiều quyền tự chủ hơn, công việc và du lịch đem lại đời sống thú vị hơn trước. Nhưng nhìn tổng thể, loài người dường như đang giảm bớt thôi thúc sinh sản, đặc biệt ở những nơi tiến gần nhất tới tương lai công nghệ.
Câu hỏi đặt ra là, liệu sự xuất hiện của AI, đứt gãy lớn trong lịch sử, có làm giá trị của sinh sản tiếp tục suy giảm? Khi một số người tin mình có thể hợp nhất với máy móc, kéo dài sự sống hoặc sống mãi dưới dạng số, con cái có còn là cách chủ yếu để con người vượt qua cái chết?
Trong thế giới công nghệ, cơ thể đang trở thành mặt trận đầu tiên của AI. Ở Mỹ, chủ nghĩa xuyên nhân loại thường mang màu sắc cá nhân: thoát khỏi giới hạn của thân xác, coi bộ não như nơi cư trú của cái tôi. Ở Trung Quốc, cách tiếp cận khác hơn. Cơ thể không phải thứ cần thoát khỏi, mà là vật liệu cần sửa chữa, nâng cấp và tái thiết kế.
Trung Quốc, biotech và giấc mơ cơ thể tập thể
Tại Trung Quốc, AI và công nghệ sinh học được đặt trong logic nhà nước rất rõ ràng. Dân số là vốn, cơ thể người là một phần của bài toán phát triển. Khi xã hội già hóa nhanh, với hơn 1/4 dân số dự kiến trên 60 tuổi vào năm 2040, Trung Quốc nhìn cơ thể như từng nhìn thép, xi măng hay hạ tầng, một thành phần cần được tối ưu cho giai đoạn phát triển tiếp theo.
Các phòng thí nghiệm ở Vô Tích, startup sinh học ở Trương Giang, Thượng Hải, các dự án giao diện não – máy tính và robot hình người đều phản ánh tham vọng này. Nếu chủ nghĩa xuyên nhân loại Mỹ là giấc mơ thoát khỏi cơ thể, chủ nghĩa xuyên nhân loại Trung Quốc là giấc mơ hoàn thiện cơ thể tập thể.
Nhưng phía sau tham vọng ấy vẫn là bóng tối của tỷ lệ sinh. Những phong trào như “đình công sinh nở” ở Trung Quốc hay 4B ở Hàn Quốc cho thấy nhiều phụ nữ từ chối hôn nhân, hẹn hò, tình dục và sinh con trong các xã hội cạnh tranh khốc liệt, gia trưởng và đắt đỏ. Khi thế giới trở nên khó sống hơn, lời kêu gọi sinh con từ các cấu trúc quyền lực cũ mất dần sức thuyết phục.
Sinh con như niềm tin vào tương lai
Ở Mỹ, giới công nghệ có nghịch lý khác. Một số người cực giàu, như Elon Musk, sinh rất nhiều con, như thể muốn bảo đảm dòng dõi tồn tại trong tương lai hậu AI. Với họ, sức khỏe cá nhân, sinh sản và con cái trở thành một loại công nghệ của giới tinh hoa.
Trong khi đó, nhiều người sống ở các đô thị công nghệ lại ngừng sinh con, có lẽ vì cảm thấy tương lai quá bất định hoặc lợi ích của việc có con không còn rõ ràng. Công nghệ khiến con người mạnh hơn, nhưng cũng lệ thuộc hơn. Chúng ta hỏi ChatGPT và DeepSeek về mọi vấn đề nhỏ trên cơ thể, trong khi lại cố giữ con trẻ tránh xa màn hình càng lâu càng tốt, như muốn các em lớn lên trong phần còn lại của thế giới “trước AI”.
Con người chắc chắn sẽ thay đổi. Điều chưa rõ là ai sẽ quyết định con người trở thành gì: cá nhân, nhà nước, thị trường, công nghệ hay cấu trúc nào đó giữa tất cả. Trong thế giới ấy, sinh con không còn là lựa chọn hiển nhiên như với các thế hệ trước. Sinh con trở thành hành động có ý thức, cách nói rằng tương lai vẫn đáng tin.
Nếu AI và công nghệ sinh học đang viết lại bản năng làm người, câu hỏi không chỉ là chúng ta sẽ sống lâu hơn bao nhiêu. Câu hỏi sâu hơn là con người còn muốn tiếp tục chính mình qua thế hệ sau hay không, và trong hình hài nào.
shared via noemamag,
