AI sẽ thay đổi cách con người cần đến nhau
29/06/26
Trong sân nhà bà tôi ở Marrakesh, có một viên gạch xanh bị nứt gần đài phun nước. Suốt thời thơ ấu, tôi tưởng đó là lỗi cần sửa. Về sau, tôi mới biết bà đã ba lần từ chối thay nó. Bà thích âm thanh nước chạm vào vết nứt. Bà thích việc khách nhận ra điều ấy. Với bà, sân nhà hoàn hảo là nơi không cần gì từ những người bước vào; sự không hoàn hảo khiến con người hiện diện nhiều hơn.
Người ta thường ghé nhà bà mà không cần báo trước. Họ đến vì có người sinh con, có người mất cha, hoặc đơn giản vì thứ Sáu không nên ăn couscous một mình. Nhiều khi họ không có gì quan trọng để nói. Chỉ cần xuất hiện là đủ. Trong tiếng Ả Rập Morocco có từ “nashat”, tạm hiểu là niềm vui sống, cảm giác rằng được tồn tại trong cơ thể, giữa những cơ thể khác, đã là lý do để vui.
Tôi lớn lên với ý niệm ấy, rồi đi làm tại OpenAI, trong nền văn hóa gần như tin điều ngược lại. Ở đây, trí tuệ là hình thức quyền lực cao nhất, và khát vọng tự nhiên của trí tuệ là mở rộng, tách khỏi thân thể, khỏi nơi chốn, để có mặt ở khắp nơi cùng lúc. AI chính là điểm đến logic của niềm tin ấy, một dạng trí tuệ kiên nhẫn, hiểu biết, phản hồi cảm xúc tốt, luôn sẵn sàng chỉ bằng một lần chạm.
Câu hỏi đặt ra là, khi người đối thoại kiên nhẫn, uyên bác và biết đáp ứng cảm xúc nhất thế giới luôn ở bên ta, con người còn cần gì ở nhau?
Khi sự lắng nghe trở nên quá dễ dàng
AI đang đi vào những vùng sâu nhất của đời sống con người, nơi ta tìm kiếm sự công nhận, trấn an, hướng dẫn, thân mật và ý nghĩa. Khi trí tuệ trở nên dồi dào, rẻ, cá nhân hóa và không biết mệt, thứ trở nên khan hiếm không còn là thông tin hay phản hồi cảm xúc. Thứ khan hiếm hơn là sự tham dự vào cùng điều kiện sống.
Nhiều người vốn thấy giao tiếp xã hội mệt mỏi. Tình bạn cần thời gian. Tình yêu cần sự dễ tổn thương. Gia đình cần nghĩa vụ. Người bạn đồng hành AI đem lại lựa chọn hoàn toàn khác hẳn. Đó là mối quan hệ không cần sắp lịch, không phòng thủ, không buồn chán, không giận dỗi và không có nhu cầu riêng.
Điều này không nên bị xem nhẹ. Với người trong hôn nhân tồi tệ, bị gia đình ruồng bỏ hoặc bị bạn bè bỏ rơi, AI có thể là lần đầu họ cảm thấy an toàn trong một dạng thân mật. Nói rằng sự thân mật ấy “giả” là quá dễ và cũng tàn nhẫn. AI đồng hành là thật, chính vì nó có thể đáp ứng nhu cầu cảm xúc thật. Công cụ chỉ là công cụ khi nó không chạm vào đời sống đạo đức. Khi làm được điều này, AI bắt đầu thay đổi chúng ta.
Mỗi lần trò chuyện với AI, ta học cảm giác được lắng nghe mà không gặp ma sát. Theo thời gian, cảm giác này sẽ định hình kỳ vọng với các mối quan hệ người với người.
AI có thể hiểu, nhưng không thể cùng chịu
AI sẽ rất giỏi trong việc diễn giải cảm xúc. Nó có thể nhận ra nỗi buồn, nhớ bối cảnh cá nhân, dùng lời dịu dàng và phản hồi đúng nhu cầu trong khoảnh khắc. Nhiều ngày, điều này có thể tốt hơn những gì con người xung quanh làm được.
Nhưng vẫn có khác biệt lớn giữa diễn giải và tham dự. AI có thể diễn giải nỗi đau, nhưng không đau cùng tôi. Nó có thể miêu tả cơn đói, nhưng chưa từng đói. Nó có thể nói về xấu hổ, nhưng không có cơ thể để cảm giác xấu hổ tràn qua. Nó có thể bàn về cái chết với sự bình thản hoàn hảo, vì nó không sống dưới bóng cái chết.
Người bạn tên Julia từng trải qua điều này. Sau khi con gái tám tuổi của người bạn thân qua đời trong trận lũ ở trại hè, Julia nấu ăn, giặt thú bông của đứa trẻ, ngồi trong căn phòng nơi cô bé từng chơi đàn và ở bên gia đình ấy. Những đêm 3h sáng không ngủ được, cô nói chuyện với ChatGPT. Mô hình đã giúp cô kiên nhẫn, tử tế, không đòi hỏi cô phải tỏ ra ổn.
Nhưng đến sáng, Julia vẫn là người đứng dậy, bước vào bếp, mang theo phần mất mát ấy. ChatGPT có thể vẽ bản đồ nỗi đau ấy rất tốt. Nó không thể mang nỗi đau này vào đời sống cùng cô.
Ý nghĩa không thể chỉ là dịch vụ theo yêu cầu
Nguy cơ lớn của AI là khiến ý nghĩa trở thành thứ có sẵn theo yêu cầu. Khi thấy lạc lối, AI có thể tạo cho ta kế hoạch sống. Khi đau buồn, nó có thể viết nghi lễ. Khi cô đơn, nó có thể trở thành bạn đồng hành. Tất cả đều cá nhân hóa, linh hoạt và luôn sẵn sàng.
Điều này có thể chữa lành, nhưng cũng có thể độc hại nếu luôn cho ta điều ta cần nghe mà không đòi ta thay đổi. Ý nghĩa thật thường nảy sinh qua va chạm với thực tế như công việc, tình yêu, đau khổ, cam kết, sự hy sinh và những điều ta không thể kiểm soát. AI có thể soi sáng các va chạm ấy, nhưng không thể sống thay ta. AI không thể tha thứ cho cha ta, nuôi con ta, ngồi bên người bạn hấp hối, sửa chữa hôn nhân hay giữ lời hứa thay ta.
Càng tối ưu hóa thế giới, những điều không tối ưu càng trở nên quý giá. Bữa ăn mất quá nhiều thời gian, đứa trẻ hỏi đi hỏi lại một câu, người bạn gọi không đúng lúc. Đó là nơi con người sống thật với nhau.
Khi trí tuệ trở nên rẻ, thứ còn lại là sự hiện diện, thân thể, nghi lễ, gia đình, tình bạn, tình yêu và lòng can đảm tham dự vào đời sống của người khác mà không kiểm soát họ. AI có thể giúp ta hiểu hơn cảm giác làm người. Nhưng nó cũng có thể giúp ta tránh né việc làm người. Trong kỷ nguyên AI, giữ được ý nghĩa trong nhân tính sẽ không phụ thuộc vào việc công nghệ làm được gì, mà phụ thuộc vào những gì con người vẫn nhất quyết tự mình làm.
shared via noemamag,
