Cú sốc AI sẽ khác cú sốc Trung Quốc thế nào?
28/08/26
 |
| Ảnh: Ibrahim Rayintakath/Noema |
Không phải mất việc, mà là mất giá trị lao động
Trong các cuộc tranh luận về AI, người ta thường hỏi: công nghệ này sẽ tạo thêm hay phá hủy bao nhiêu việc làm? Nhưng với David Autor, đây là câu hỏi chưa đủ sâu. Vấn đề cốt lõi của thị trường lao động trong kỷ nguyên AI là giá trị áp dụng của lao động, tức tri thức, kỹ năng và phán đoán của con người có thể được AI nâng cấp đến đâu.
Ở nhóm nghề trung cấp như điều dưỡng, thiết kế hay quản lý sản xuất, AI có thể giúp người lao động tiếp cận tri thức và năng lực phân tích trước đây chỉ thuộc về bác sĩ, chuyên gia hay nhà quản lý giàu kinh nghiệm. Khi đó, lao động của họ không bị thay thế, mà được nâng giá trị. Điều dưỡng có công cụ hỗ trợ chẩn đoán tốt hơn, Nhà thiết kế có hệ thống gợi ý thông minh hơn, quản lý nhà máy có dữ liệu thời gian thực tốt hơn – tất cả đều có thể làm việc ở trình độ cao hơn và xứng đáng với thu nhập cao hơn.
Tuy nhiên, điều này không đúng với mọi nhóm lao động. Những công việc như chăm sóc người già, giữ trẻ, bảo vệ, dọn vệ sinh hay phục vụ ăn uống vẫn rất cần cho xã hội, nhưng khó được AI nâng năng suất theo cách tương tự. Nhân viên chăm sóc trong viện dưỡng lão không thể phục vụ gấp đôi số người chỉ vì có thêm phần mềm. Một người giữ trẻ không thể thay thế sự hiện diện, kiên nhẫn và chăm sóc bằng thuật toán. Những công việc này vẫn quan trọng, nhưng lại khó tạo ra mức tăng năng suất đủ lớn để kéo lương lên.
Đây mới là nghịch lý nguy hiểm. Bốn trong năm việc làm mới ở Mỹ thuộc khu vực dịch vụ. Nếu phần lớn việc làm mới nằm trong nhóm khó được AI nâng giá trị, bất bình đẳng thu nhập có thể sâu hơn, ngay cả khi tỷ lệ thất nghiệp không bùng nổ.
Vì sao AI không giống cú sốc Trung Quốc?
Sự trỗi dậy của Trung Quốc như công xưởng lao động giá rẻ từng tạo ra cú sốc lớn với phương Tây. Hàng hóa Trung Quốc, được sản xuất với chi phí thấp và tiếp cận thị trường Mỹ - châu Âu nhờ chính sách tự do thương mại sau Chiến tranh Lạnh, đã làm rỗng ruột nhiều vùng công nghiệp. Nhà máy đóng cửa, cộng đồng lao động mất sinh kế và làn sóng phản ứng chống toàn cầu hóa trở thành nhiên liệu cho chủ nghĩa dân túy phương Tây.
AI cũng là cú sốc lớn và có thể diễn ra nhanh. Nhưng theo Autor, nó khác cú sốc Trung Quốc ở ba điểm. Thứ nhất, cú sốc Trung Quốc có tính địa lý rất rõ và chỉ tập trung ở các cộng đồng chuyên sản xuất hàng thâm dụng lao động như đồ gỗ, dệt may, quần áo, búp bê nhựa hay phần cứng lắp ráp giá rẻ. Khi ngành biến mất, cả thị trấn hoặc vùng công nghiệp suy sụp. AI lại khác. Tác động của nó sẽ phân tán hơn về địa lý. Mỹ mất hàng triệu việc làm văn phòng hành chính, nhưng không ai gọi đó là “cú sốc thư ký”, vì không có “thủ phủ thư ký” nào để người ta nhìn thấy nó sụp đổ.
Thứ hai, cú sốc Trung Quốc không chỉ thay đổi công việc; nó xóa sổ cả ngành. AI nhiều khả năng sẽ thay đổi nhiệm vụ bên trong công việc, thay đổi cách con người làm việc, mở ra một số vai trò mới và làm co lại một số vai trò cũ. Nhưng lại không nhất thiết khiến toàn bộ ngành biến mất như các nhà máy may mặc hay đồ nội thất từng biến mất khỏi nhiều vùng công nghiệp phương Tây.
Thứ ba, với doanh nghiệp Mỹ thời toàn cầu hóa, Trung Quốc là cú sốc cạnh tranh: giá thị trường đột ngột rơi xuống mức họ không thể sản xuất nổi. Với AI, doanh nghiệp lại nhìn thấy cú hích năng suất. Họ có thể làm cùng một việc với ít đầu vào hơn. Điều này không nhất thiết tốt cho người lao động, vì nhiều người có thể bị thay thế hoặc bị giảm vị thế. Tuy nhiên với doanh nghiệp, AI không phải mối đe dọa hiện sinh; nó là con đường đến lợi nhuận cao hơn.
Khi năng suất tách khỏi thu nhập
Vấn đề xã hội lớn nhất nằm ở chỗ tăng trưởng năng suất và tạo ra của cải có thể ngày càng tách khỏi việc làm và thu nhập. Nếu AI giúp doanh nghiệp tạo nhiều giá trị hơn bằng ít lao động hơn, phần lợi ích lớn sẽ chảy về phía vốn – những người sở hữu mô hình, dữ liệu, robot, nền tảng và hạ tầng tính toán. Lao động vẫn có thể hưởng lợi ở những nơi AI khuếch đại chuyên môn, nhưng phần đông còn lại có nguy cơ đứng ngoài vòng chia lợi ích.
Đây là lý do các chính sách kiểu cũ có thể không còn đủ. Nếu chỉ đào tạo lại lao động mà không thay đổi quyền sở hữu tài sản trong nền kinh tế AI, xã hội vẫn có thể rơi vào tình trạng thiểu số sở hữu công nghệ hưởng phần lớn thành quả, còn đa số chỉ dựa vào “vốn người” trong khi chính vốn ấy bị mất giá.
Từ thu nhập cơ bản đến vốn cơ bản
Ý tưởng được Autor xem là đáng chú ý là vốn cơ bản phổ quát (UBC). Khác với thu nhập cơ bản phổ quát (UBI), vốn cơ bản phổ quát không chỉ là nhà nước chuyển tiền đều đặn cho người dân. Nó nhằm tạo cho mọi người một phần sở hữu trong nền kinh tế AI thông qua tài khoản đầu tư, tiết kiệm hoặc “trái phiếu trẻ em” được cấp vốn ban đầu và tăng lên nhờ lãi kép theo thời gian.
Điểm mạnh của UBC là giúp người lao động có hàng rào phòng vệ. Phần lớn con người hiện “không được phòng hộ”: họ chỉ có vốn người: kỹ năng, sức lao động, kinh nghiệm. Nếu AI làm vốn người mất giá, họ gần như trắng tay. Danh mục tài sản rộng hơn sẽ giúp họ có cổ phần trong chính nền kinh tế đang tái cấu trúc thị trường lao động.
UBI, ngược lại, dễ bị phản đối về chính trị vì tạo ra hệ thống chuyển giao liên tục: người giàu bị yêu cầu trả tiền cho phần còn lại. UBC có logic khác. Khi quyền sở hữu vốn được phân tán hơn, nhiều người hơn được nhìn nhận là người đóng góp kinh tế. Và trong dân chủ, tiếng nói thường thuộc về những ai được xem là có cổ phần trong hệ thống.
Chính sách phải đi trước cú sốc
Cú sốc AI sẽ không lặp lại nguyên xi cú sốc Trung Quốc. Nó sẽ ít tập trung hơn, ít thấy ngay hơn, nhưng có thể âm thầm tái định giá toàn bộ lao động. Một số nghề sẽ được nâng cấp, một số nghề vẫn cần thiết nhưng bị trả thấp và phần lớn của cải mới có thể chảy về phía vốn.
Bởi vậy, chính sách công không thể chỉ hỏi làm sao “cứu việc làm”. Câu hỏi đúng hơn là: làm sao bảo vệ giá trị lao động, mở rộng quyền sở hữu vốn và giúp tầng lớp trung lưu không bị bào mòn trong nền kinh tế AI. Quốc gia nào trả lời được câu hỏi đó sớm sẽ không chỉ giảm cú sốc xã hội, mà còn xây dựng mô hình tăng trưởng bền vững hơn trong kỷ nguyên trí tuệ nhân tạo.
shared via noemamag,
