AI không thể chỉ do vài phòng họp quyết định
03/09/26
 |
| Ảnh: Tameem Sankari/Noema |
Các lãnh đạo công nghệ, nhà kinh tế và chính phủ liên tục nói “chúng ta” phải quyết định tương lai AI. Nhưng “chúng ta” là ai? Nếu AI có thể làm đảo lộn lao động, giáo dục, chủ quyền quốc gia và thậm chí đặt ra rủi ro hiện sinh, công chúng không thể chỉ xuất hiện như nhóm cần được bảo vệ. Họ phải được tham gia vào việc định nghĩa AI dùng để làm gì, giới hạn nào không được vượt qua và ai có quyền quản trị công nghệ đang tái cấu trúc đời sống của họ.
Khi “xã hội” chỉ là người thụ hưởng
Tháng 7/2026, hơn 200 nhà kinh tế và nhà nghiên cứu AI, trong đó có 17 người đoạt giải Nobel, ký tuyên bố “We Must Act Now”. Tuyên bố cảnh báo AI có thể trở nên mạnh hơn rất nhiều trong vòng một thập niên, tạo ra biến đổi lớn hơn Cách mạng Công nghiệp nhưng diễn ra nhanh hơn, với nguy cơ thay thế việc làm hàng loạt. Lời kêu gọi nhắm tới các nhà kinh tế, nhà hoạch định chính sách và lãnh đạo công nghệ: phải xây dựng động lực, hàng rào an toàn và thể chế để AI bổ trợ con người và phục vụ xã hội.
Điều đáng chú ý không phải tuyên bố ấy sai. Vấn đề nằm ở chỗ nó bỏ quên nhân vật trung tâm: công chúng. “Xã hội” chỉ xuất hiện như người được hưởng lợi, không phải người tham gia quyết định. Với công nghệ có thể làm thay đổi việc làm, quyền riêng tư, giáo dục, thông tin và quyền lực chính trị, cách tiếp cận này quá hẹp.
Nhiều dự báo gần đây cũng mắc cùng lỗi. Các kịch bản như “AI 2027” hay “Europe 2031” coi công chúng hoặc là nhóm cần được giới tinh hoa bảo vệ trước thảm họa, hoặc là khán giả cần được huy động phía sau kế hoạch định sẵn ở Brussels và trong phòng họp doanh nghiệp. Cả hai đều dựa trên giả định cũ: nhóm nhỏ quyết định thay phần còn lại của xã hội.
Sợ hãi không đủ để quản trị AI
Hai cảm xúc đang chi phối chính sách AI là nỗi sợ tận thế và nỗi lo tụt hậu. Một bên cảnh báo AI có thể vượt khỏi kiểm soát của con người. Bên kia sợ quốc gia mất chủ quyền công nghệ, tụt lại trong cuộc đua chip, dữ liệu và trung tâm tính toán. Cả hai nỗi lo đều có cơ sở. Nhưng chúng là nền tảng rất tệ để xây dựng đồng thuận xã hội.
Điều có thể thuyết phục con người không chỉ là mệnh lệnh “phải hành động ngay”, mà là câu chuyện tích cực do chính họ góp phần viết ra: AI dùng để làm gì trong công việc, trường học, bệnh viện, thành phố, gia đình và cộng đồng của họ. Công nghệ này sẽ giúp giáo viên, công nhân, bác sĩ, nông dân, doanh nghiệp nhỏ ra sao? Nó tuyệt đối không được phép làm gì? Ai có quyền nói “dừng lại”?
Nếu rủi ro là AI thoát khỏi tay con người, hoặc chủ quyền quốc gia rơi vào tay vài công ty và cường quốc, câu trả lời không phải là thu hẹp bàn quyết định. Ngược lại, cần mở rộng nó. Càng nhiều quyết định có hệ quả lớn, càng nhiều người phải có tiếng nói trước khi quyết định được đưa ra.
Hạ tầng tham vấn toàn cầu
Trong điều kiện lý tưởng, thế giới nên tổ chức các tiến trình nghị luận trực tiếp ở càng nhiều quốc gia càng tốt, dựa trên mô hình dân chủ thảo luận, rồi tiến tới một hội đồng công dân toàn cầu về AI. Nhưng nếu đúng là thời gian không còn nhiều, giải pháp khả thi nhất trước mắt là tham vấn công chúng toàn cầu chủ yếu qua mạng.
Điểm khác thường là hạ tầng cho việc này không nằm trong tay Liên Hợp Quốc hay các chính phủ, mà trong tay chính các nền tảng AI. OpenAI từng báo cáo 900 triệu người dùng ChatGPT hằng tuần vào tháng 2 và vượt 1 tỷ người dùng hằng tháng vào tháng 6. Gemini của Google tăng từ 400 triệu lên hơn 900 triệu người dùng hằng tháng trong quãng thời gian tương tự. Meta AI cũng công bố khoảng 1 tỷ người dùng hằng tháng. Chưa từng có chính phủ, đài phát thanh hay tổ chức quốc tế nào có khả năng liên lạc hai chiều với phần lớn nhân loại như vậy cùng lúc.
Vì thế, câu hỏi không còn là liệu có thể hỏi hàng trăm triệu người về AI hay không. Hạ tầng để đặt cùng bộ câu hỏi trong cùng một tuần đã có sẵn: bạn muốn AI làm gì cho mình? AI không bao giờ được phép làm gì? Công nghệ này nên do ai quản trị, theo những nguyên tắc nào?
“Hiến pháp AI” không thể viết trong hộp đen
Từ các phản hồi ấy, những mô hình AI mạnh nhất có thể giúp tổng hợp văn bản giống như hiến pháp toàn cầu về AI: một bộ nguyên tắc tối thiểu mà phần lớn thế giới có thể chấp nhận. Nhưng đây cũng là điểm nguy hiểm. Các mô hình ngôn ngữ lớn không trung lập. khảo sát của tờ The Economist về 25 mô hình AI tuyến đầu cho thấy chúng thường mang các giá trị cực đoan hơn mức trung bình trong Khảo sát Giá trị Thế giới, đôi khi thế tục hơn hoặc cá nhân chủ nghĩa hơn bất kỳ xã hội nào trên Trái Đất. Nếu không kiểm soát, “hiến pháp toàn cầu” có thể chỉ phản ánh thế giới quan của một góc văn hóa hẹp.
Vì vậy, quy trình không thể để mô hình duy nhất, thuộc công ty duy nhất, tạo ra bản thảo duy nhất. Cần nhiều mô hình đối thoại, nhiều luồng phản biện, dấu vết minh bạch về các lập luận bị chấp nhận hay bác bỏ, và quan trọng nhất là những biện minh mà con người có thể hiểu, đánh giá và tranh luận. Tính chính danh của dân chủ không đến từ việc thuật toán tổng hợp nhanh, mà từ khả năng công chúng thấy lý do, phản bác lý do và sửa lại kết quả.
Ba tầng để công chúng thật sự có tiếng nói
Mô hình thực tế có thể gồm ba tầng. Tầng đầu tiên là tham vấn toàn cầu qua mô hình ngôn ngữ lớn, tạo ra trong vài tháng một bản dự thảo tạm thời: AI nên làm gì và không nên làm gì theo mong muốn của phần lớn dân số thế giới. Kết quả không nên bị ép thành trung bình toàn cầu giả tạo, mà cần tách theo khu vực để thấy khác biệt thật: chẳng hạn giữa ưu tiên quyền riêng tư ở phương Tây với ưu tiên chủ quyền dữ liệu và phát triển tại châu Phi hoặc Ấn Độ.
Tầng thứ hai là nghị luận toàn cầu trực tuyến, nơi người tham gia không chỉ trả lời AI mà còn tranh luận với nhau theo thời gian thực, có AI hỗ trợ điều phối. Tầng này giúp kiểm tra, bổ sung hoặc thay thế các khuyến nghị do mô hình tổng hợp. Tầng thứ ba đi sâu hơn: các hội đồng công dân ở cấp địa phương và quốc gia, kết hợp trực tiếp và trực tuyến, thậm chí trưng cầu dân ý nếu có thể, rồi đưa kết quả lên hội đồng công dân toàn cầu để phê chuẩn, sửa đổi hoặc thay thế bản dự thảo trước đó.
Cách làm này không hoàn hảo. Nhưng nếu thời gian ngắn, thế giới vẫn có nền tảng ban đầu. Nếu thời gian dài hơn, các tầng nghị luận sâu hơn sẽ tiếp quản trước khi bản tạm thời hóa đá thành thứ không ai thật sự kiểm tra.
Công ty mở cửa, nhà nước trao thẩm quyền
Các công ty AI có bằng chứng rằng mô hình này khả thi. Anthropic từng cùng Collective Intelligence Project thu thập nguyên tắc từ khoảng 1.000 người Mỹ bình thường để tinh chỉnh mô hình và kết quả ở một số lĩnh vực ít thiên lệch hơn mô hình do nội bộ viết. Năm 2025, Anthropic dùng AI phỏng vấn gần 81.000 người dùng Claude ở 159 quốc gia và 70 ngôn ngữ chỉ trong một tuần. Năm 2023, OpenAI từng tài trợ chương trình Democratic Inputs to AI, còn Meta từng tổ chức các diễn đàn cộng đồng về quấy rối trong vũ trụ ảo và AI tạo sinh với hàng nghìn người tham gia ở nhiều nước.
Nhưng hạ tầng doanh nghiệp không đủ. Các hội đồng công dân, trưng cầu dân ý và tiến trình nghị luận quốc gia cần thẩm quyền, ngân sách công và cam kết hành động, những thứ chỉ chính phủ và các tổ chức quốc tế có thể cung cấp. Liên Hợp Quốc có thể là bên triệu tập tự nhiên cho hội đồng toàn cầu cuối cùng, bảo đảm một tiến trình khởi đầu từ nền tảng công nghệ không kết thúc như tài sản riêng của chính các công ty ấy.
Hiến pháp AI toàn cầu có thể không ràng buộc như hiệp ước, nhưng có thể vận hành như Tuyên ngôn Quốc tế Nhân quyền: không phải lúc nào cũng được thực thi, nhưng dần tạo thành chuẩn mực, làm cơ sở để chính phủ, tổ chức xã hội và công chúng gây sức ép. Trong lĩnh vực hiện chưa có chuẩn mực, chưa có liên minh và chưa có điểm phối hợp chung, như vậy đã là bước tiến lớn.
Câu hỏi cuối cùng: “Chúng ta” là ai?
Các lãnh đạo thế giới đúng khi muốn bảo vệ nhân loại khỏi rủi ro tận diệt. Châu Âu cũng đúng khi cần đầu tư vào AI ở quy mô chưa từng có trong thời bình. Nhưng bên dưới tất cả vẫn là câu hỏi lớn hơn: AI rốt cuộc để làm gì? Câu hỏi ấy không thể chỉ được trả lời ở Washington, Bắc Kinh, Brussels hay Thung lũng Silicon.
Tiến trình tham vấn nhanh bằng AI được sửa chữa hoặc thay thế bằng nghị luận chậm hơn, sâu hơn và bao trùm hơn, không phải câu trả lời hoàn hảo. Nhưng đó là câu trả lời thành thật đầu tiên cho công chúng vị trí trong cuộc thảo luận. Khi công nghệ có thể làm gián đoạn đời sống của hàng tỷ người, họ xứng đáng được nói không chỉ mình cần được bảo vệ khỏi điều gì, mà còn bị xáo trộn vì mục đích nào.
shared via noemamag,
