AI và cuộc chiến bảo vệ quyền tự chủ của con người
26/08/26
 |
| Ảnh: Andreion De Castro/Noema |
Trong thời đại AI, mối đe dọa lớn nhất đối với con người có thể không phải là máy móc “nổi loạn”, mà là việc chúng âm thầm thiết kế lại môi trường nơi ta hình thành suy nghĩ, sở thích và quyết định. Bài toán không còn là bảo vệ “cái tôi” hoàn toàn độc lập – vốn luôn là ảo tưởng của chủ nghĩa nhân văn phương Tây – mà là bảo vệ những điều kiện giúp con người có thể suy nghĩ, lựa chọn và chịu trách nhiệm như những chủ thể tự do.
Ảo tưởng về cái tôi tuyệt đối
Cuối đời, triết gia kiêm nhà phân tâm học Cornelius Castoriadis từng bác bỏ quan niệm quen thuộc của phương Tây: con người chỉ tự chủ khi hoàn toàn đứng ngoài mọi ảnh hưởng bên ngoài, tự phát sinh ý nghĩ và lựa chọn từ bản thân. Với ông, đó là “ảo tưởng triết học”. Tự chủ không phải bức tường kín ngăn ta khỏi thế giới, mà là quá trình liên tục hình thành trong quan hệ với môi trường, cơ thể, xã hội và lịch sử.
Ba thế kỷ qua, tư tưởng phương Tây thường xem tự chủ là phẩm chất cốt lõi của con người: khả năng sống theo lý trí, động cơ và luật lệ do mình đặt ra. Từ Kant, tự chủ trở thành nền tảng phẩm giá con người, gắn với hình ảnh cá nhân lý tính, biết tự quyết và đứng cao hơn tự nhiên. Quan niệm ấy định hình luật pháp, đạo đức và các nền dân chủ tự do hiện đại. Nhưng trong thời đại AI, nền tảng bắt đầu lung lay.
Bởi nếu môi trường nơi con người hình thành sở thích, niềm tin và quyết định ngày càng được thiết kế tự động, theo thời gian, trên quy mô lớn và nhiều khi dưới ngưỡng nhận biết, tự chủ không thể chỉ được hiểu như năng lực nằm sẵn bên trong cá nhân mà phải được nhìn như quá trình mong manh, luôn mở rộng hoặc co lại tùy theo bối cảnh.
Con người không tự chủ như ta vẫn tưởng
Từ lâu, khoa học thần kinh làm khó niềm tin phổ biến về tự do ý chí. Thập niên 1980, thí nghiệm nổi tiếng của Benjamin Libet cho thấy não bộ có dấu hiệu chuẩn bị hành động vài trăm ms trước khi người tham gia báo cáo họ “có ý định” cử động ngón tay. Điều này gợi ý rằng tự chủ có thể không phải thứ khởi phát hành động, đôi khi là câu chuyện ta kể để giải thích điều xảy ra.
Những thí nghiệm tại Choice Blindness Lab của Đại học Lund còn khiến bức tranh thêm bất an. Người tham gia được yêu cầu chọn gương mặt họ thấy hấp dẫn hơn, nhưng sau đó bị trao lại gương mặt khác mà họ không hề chọn. Phần lớn không nhận ra sự tráo đổi, và vẫn lập tức giải thích lý do cho lựa chọn chưa từng thuộc về mình. Quyền tác giả của con người đối với lựa chọn của bản thân hóa ra mỏng manh hơn ta tưởng.
Tuy vậy, xã hội tự do vẫn cần giữ khái niệm tự chủ như “lý tưởng điều tiết”: nguyên tắc nền tảng giúp pháp luật và thể chế tiếp tục xem con người là chủ thể có khả năng suy nghĩ, lựa chọn và chịu trách nhiệm. Sự đồng thuận trong y khoa, trách nhiệm hình sự, quyền lương tâm trước nhà nước – tất cả vẫn là những thành tựu phải bảo vệ. Vấn đề là nền tảng của chúng cần được hiểu lại cho phù hợp với thực tại công nghệ mới.
Tự chủ cũng là hệ sinh thái
Theo nhà sinh học Francisco Varela, sinh vật không phải cỗ máy phản ứng đơn giản theo kiểu đầu vào - đầu ra, mà là hệ thống sống tự tổ chức, liên tục tái tạo trong quan hệ với môi trường. Khái niệm autopoiesis – tự sản sinh – miêu tả khả năng hệ thống sống duy trì ranh giới giữa bên trong và bên ngoài, đồng thời liên tục trao đổi, thích nghi và biến đổi.
Từ đó, tự chủ không còn là chiếc lõi tinh thần nằm trong đầu mà là quá trình nổi lên từ não bộ, cơ thể và môi trường. Cơ thể đau mãn tính không chỉ là hoàn cảnh bên ngoài quyết định lựa chọn; nó tái cấu trúc sự chú ý, thói quen và thế giới hành động của người bệnh. Tương tự, thuật toán gợi ý và người dùng không đứng tách biệt nhau: cả hai liên tục đồng định hình phạm vi điều người dùng nhìn thấy, nghĩ đến và muốn làm.
Đây là lý do AI đặt ra vấn đề mới. Công nghệ không chỉ là công cụ nằm ngoài con người mà trở thành một phần của “hệ sinh thái nhận thức” nơi con người hình thành bản thân. Lịch sử nhân loại vốn là lịch sử mở rộng năng lực cơ thể và trí tuệ qua công cụ – từ cát tới silicon, từ đồng hồ cát tới AI. Nhưng hiện nay, mức độ đan cài giữa công nghệ và quyền tự chủ sâu sắc hơn bao giờ hết.
AI không thuyết phục, AI cấu hình con người
AI có thể là phương thuốc, đồng thời là chất độc – một pharmakon đúng nghĩa. Nó giúp bác sĩ chẩn đoán tốt hơn, hỗ trợ nghệ sĩ sáng tạo, thúc đẩy khoa học và từng góp phần tăng tốc phát triển vaccine COVID-19. Nhưng cùng lúc, nó cũng có thể biến thành hệ thống kiểm soát tinh vi.
Điểm nguy hiểm nằm ở hypernudging – thao túng hành vi bằng thuật toán: hệ sinh thái thuyết phục dựa trên dữ liệu thời gian thực và hồ sơ dự đoán. Những hệ thống này không chỉ đoán sở thích; chúng góp phần viết nên sở thích. Khác với bài diễn văn hay quảng cáo có người phát ngôn, thông điệp và ý định tương đối rõ, hệ thống AI vận hành vô hình, cá nhân hóa, liên tục tái cấu trúc môi trường nơi ta hành động. Người dùng khó biết mình đang được hỗ trợ hay bị dẫn dắt.
Vì vậy, quyền lực thuật toán không chỉ tác động lên ý chí, mà lên chính điều kiện hình thành ý chí. Nút thích, video tự chạy, thông báo đẩy, cuộn vô tận và hệ thống gợi ý khiến con người không hẳn “chọn” tiếp tục ở lại, mà bị đặt trong môi trường khiến hành động gần như tự diễn ra trước khi suy nghĩ kịp can thiệp.
Cần quyền mới: bảo vệ tư duy
Nếu tự chủ phụ thuộc vào môi trường nhận thức, bảo vệ tự chủ trong thời đại AI không thể chỉ là bảo vệ dữ liệu cá nhân hay quyền riêng tư. Sau nguyên tắc bảo vệ thân thể khỏi giam giữ tùy tiện, đã đến lúc nghĩ tới quyền bảo vệ đời sống tư duy.
UNESCO kêu gọi bảo vệ tính toàn vẹn tinh thần như quyền con người. Năm 2019, Tổ chức Hợp tác và Phát triển Kinh tế (OECD) thông qua khuyến nghị về đổi mới có trách nhiệm trong công nghệ thần kinh. Năm 2024, Liên minh châu Âu thông qua Đạo luật AI, trong đó cấm thao túng lừa dối hoặc tác động ngầm. Năm 2021, Chile còn đi xa hơn, đưa quyền riêng tư tinh thần và toàn vẹn nhận thức vào hiến pháp, bảo vệ dữ liệu thần kinh như một phần cơ thể.
Nhưng bảo vệ não bộ thôi chưa đủ. Cần thiết kế lại các môi trường số để chúng không làm xói mòn chú ý bền vững, tư duy phản biện, năng lực giải quyết vấn đề và khả năng kiểm soát cách niềm tin được hình thành. Trẻ em, người trẻ, người cao tuổi dễ bị tổn thương khi môi trường AI thay thế nỗ lực suy nghĩ, học hỏi và tự điều chỉnh.
Mục tiêu không phải nhà nước hay công ty bảo con người phải nghĩ gì. Mục tiêu là bảo đảm môi trường nơi con người suy nghĩ và lựa chọn không bị thiết kế để chống lại chính họ. Bảo vệ tự chủ bắt đầu bằng sự khiêm nhường: ta sở hữu bộ não, nhưng không phải chủ nhân tuyệt đối. Nếu không nhận ra điều đó, ta có thể tiếp tục biện minh cho những lựa chọn tưởng như của mình – trong khi hình ảnh ta “tự chọn” bị tráo đổi từ trước.
shared via noemamag,
