Sa thải vì AI, hay vì những sai lầm cũ?
04/06/26
 |
| Ảnh: Pete Gamlen |
Làn sóng sa thải trong ngành công nghệ đang tăng tốc, và được các lãnh đạo doanh nghiệp gắn với trí tuệ nhân tạo. Lý do nghe hợp thời: công ty có thể làm nhiều đầu việc với ít người hơn nhờ AI. Nhưng trong nhiều trường hợp, AI có thể chỉ là một phần câu chuyện hoặc một cách kể thuận tiện hơn về những sai lầm cũ.
Meta, Coinbase và Block gần đây đều cắt ít nhất 10% nhân sự và quy trách nhiệm cho AI. Tổng cộng, tại ba công ty này, khoảng 13.000 việc làm bị loại bỏ. Tuy nhiên, các đợt cắt giảm cũng diễn ra sau những biến động lớn trong mô hình kinh doanh. Meta lùi bước khỏi canh bạc metaverse, dự án tiêu tốn khoảng 80 tỷ USD. Brian Armstrong, CEO Coinbase, thừa nhận hoạt động kinh doanh còn biến động và thị trường tiền mã hóa đang đi xuống. Jack Dorsey, lãnh đạo Block, cho biết từ năm 2019–2022, công ty tăng trưởng quá nhanh trong đại dịch dẫn đến việc lực lượng lao động tăng gấp ba lần.
Dù động cơ thật sự là gì, quy mô cắt giảm vẫn quá lớn. Theo Layoffs.fyi, trang theo dõi việc làm trong ngành, từ đầu năm đến nay, hơn 150 công ty công nghệ sa thải ít nhất 115.000 nhân viên. Những tuần gần đây, các đợt cắt giảm lan từ các hãng phần mềm như Atlassian và Autodesk, mạng xã hội như Pinterest và LinkedIn, đến các công ty tài chính công nghệ như Intuit và PayPal.
Điểm chung là nhiều công ty sa thải đúng lúc phải xử lý các vấn đề kinh doanh khác. Theo các nhà phân tích và kinh tế học, việc phố Wall ưa thích câu chuyện AI tạo ra tấm màn thuận tiện cho doanh nghiệp muốn tăng lợi nhuận, tái cấu trúc hoặc che lấp quyết định tuyển dụng quá tay.
Mark Mahaney, nhà phân tích tại Evercore, nói: “Cắt việc nhường chỗ cho AI là lý do đẹp. Nhưng một số công ty không nhất thiết là những doanh nghiệp được vận hành tốt nhất. Họ có thể tuyển quá nhiều, đang mất thị phần, hoặc còn những vấn đề khác cần giải quyết”.
Câu chuyện AI và những vết nứt cũ
Snap ví dụ điển hình. Tháng 4, khi Evan Spiegel, CEO Snap, sa thải 1.000 người, ông nói công ty cần có lãi, điều Snap mới làm được trong ba quý kể từ khi niêm yết năm 2017. Nhưng đồng thời tuyên bố AI hỗ trợ công ty hiệu quả hơn, với “những nhóm nhỏ tận dụng công cụ AI tạo tiến triển đáng kể trong nhiều sáng kiến quan trọng”.
Meta cũng xoay trục sang AI đúng thời điểm rút khỏi dự án metaverse khổng lồ. Trong đại dịch, công ty tuyển hàng nghìn người cho nỗ lực này, từng hứa hẹn sẽ bổ sung 10.000 nhân viên tại Liên minh châu Âu (EU). Từ năm 2019–2022, Meta tăng gấp đôi quy mô, lên khoảng 87.000 nhân viên.
Kể từ đó, Meta liên tục thu hẹp mảng thực tế tăng cường và thực tế ảo, trong khi dồn tiền vào AI. Tháng 4, công ty cho biết dự kiến chi 125–145 tỷ USD trong năm nay cho đầu tư vốn, như trung tâm dữ liệu (hơn gấp đôi mức chi năm ngoái). Tháng trước, Meta sa thải 8.000 người, tương đương 10% lực lượng lao động, dù lợi nhuận quý gần nhất đạt gần 27 tỷ USD.
Theo Ava Sazanami, người làm việc tại Meta từ năm 2022–2025: “Tất cả những đợt cắt giảm diễn ra trong khi lợi nhuận ở mức kỷ lục. AI thực ra không làm chi phí rẻ hơn. Ở mức độ nào đó, đó chỉ như cái cớ.”
Cùng tháng, Meta điều chuyển 7.000 nhân viên sang làm công cụ và ứng dụng AI, đồng thời thúc đẩy nhân viên sử dụng AI, đưa mức độ dùng công nghệ này vào đánh giá hiệu suất và theo dõi máy tính của nhân viên để thu thập dữ liệu huấn luyện cho AI nội bộ.
Tháng 4, Mark Zuckerberg nói với nhà đầu tư, Meta ngày càng thấy nhiều trường hợp “một hoặc hai người xây được thứ gì đó trong một tuần, công việc trước đây cần hàng chục người làm trong nhiều tháng”. Meta cho biết các đợt sa thải, điều chuyển và thay đổi nhân sự khác nhau tùy từng nhóm. Coinbase và Snap từ chối bình luận. Block không phản hồi yêu cầu bình luận.
Cắt giảm nhằm lấy tiền cho AI
Nhiều công ty khác cũng nói thẳng họ cắt việc nhằm dành nguồn lực cho AI. Tháng trước, Intuit sa thải khoảng 3.000 người để dồn thêm tiền cho các “canh bạc lớn”, gồm mở rộng nền tảng “AI-native”, CEO Sasan Goodarzi viết trong bản ghi nhớ gửi nhân viên.
Cisco cắt 4.000 nhân viên.Chuck Robbins, CEO Cisco tuyên bố công ty sẽ đầu tư vào “việc sử dụng AI của nhân viên trên toàn công ty”. Vào tháng 4, Microsoft đề nghị nghỉ hưu sớm với khoảng 7% nhân viên tại Mỹ, tức hàng nghìn người, trong khi dự kiến chi khoảng 190 tỷ USD cho đầu tư vốn như trung tâm dữ liệu.
Lời giải thích trực diện nhất đến từ Matthew Prince, CEO Cloudflare. Tháng trước, khi công ty dịch vụ internet này sa thải 1.100 người, ông viết: đây “không phải bài tập cắt chi phí hay đánh giá hiệu suất cá nhân”. Theo Prince, Cloudflare đang tái cấu trúc cho “kỷ nguyên AI tác nhân”, tức các trợ lý số có thể tự thực hiện nhiệm vụ. Trong bài ý kiến trên The Wall Street Journal, ông nói công nghệ này sẽ thay thế nhóm lao động m “measurers” (những người làm kiểm toán nội bộ, tuân thủ, tài chính, marketing, vận hành) cùng các quản lý cấp trung.
Intuit, Cisco, Microsoft và Cloudflare đều từ chối bình luận.
Daniel Keum, phó giáo sư quản trị tại Columbia Business School nhận xét: phần còn lại của nền kinh tế chưa chứng kiến làn sóng cắt việc lớn vì AI. Nhưng ở một số phân khúc, tác động rõ ràng hơn, nhất là các lĩnh vực công nghệ dành cho nhân sự cấp thấp và sinh viên mới tốt nghiệp.
ông nói: “Nếu bạn là nhân sự cấp thấp tốt nghiệp trong hai năm qua, hoặc tệ hơn, vừa tốt nghiệp năm nay, tin xấu là tuyển dụng bị cắt giảm mạnh”
Người trẻ chịu sức ép lớn nhất
Triển vọng cho lao động công nghệ chưa sáng lên. Andy Jassy, CEO Amazon, cho biết trong những năm tới, công ty dự kiến vận hành với ít nhân viên văn phòng hơn “khi đạt được hiệu quả nhờ sử dụng AI rộng rãi trên toàn công ty”. Tháng 10, Amazon sa thải 14.000 nhân viên văn phòng và thêm 16.000 người vào tháng 1, tuyên bố các đợt cắt giảm nhằm giảm quan liêu.
Với sinh viên tốt nghiệp ngành khoa học máy tính vừa bước vào thị trường lao động, tìm việc có thể ngày càng khó. Ngoài sa thải, Meta nói sẽ đóng 6.000 vị trí từng dự kiến tuyển. Snap cho biết dự kiến đóng 300 vị trí còn trống. Các công ty AI vẫn tuyển người, nhưng chính AI khiến một số startup cần ít nhân sự hơn nhiều.
Điều này cho thấy AI vừa là công cụ, vừa là câu chuyện quản trị hấp dẫn, có thể giúp các nhóm nhỏ làm việc nhanh hơn, nhưng cũng giúp lãnh đạo giải thích quyết định cắt giảm vốn có nhiều nguyên nhân: tuyển dụng quá mức trong đại dịch, dự án thất bại, áp lực lợi nhuận, thị trường suy yếu và nhu cầu đầu tư khổng lồ vào trung tâm dữ liệu.
Theo Keum, AI tạo ra “cuộc suy thoái cục bộ đối với sinh viên mới tốt nghiệp và chắc chắn còn tăng tốc rất mạnh.”
shared via nytimes,
