Khế ước xã hội cho kỷ nguyên trí tuệ nhân tạo
26/05/26
 |
| Ảnh: Ibrahim Rayintakath |
Trong cuộc tranh luận về trí tuệ nhân tạo ở Mỹ, điều đáng chú ý không chỉ ở tốc độ phát triển của công nghệ, mà nằm ở khoảng trống tưởng tượng chính trị được phơi bày. Quốc gia bị chi phối bởi các tính toán quyền lực và tầng lớp hoạch định chính sách chậm chạp khiến việc hình dung khế ước xã hội cho kỷ nguyên AI rơi vào tay chính các công ty công nghệ lớn.
Dĩ nhiên, tất cả đề xuất từ Big Tech đều cần được đọc với sự dè chừng. Các tập đoàn này có lý do để trình bày lợi ích riêng như lợi ích chung, nhưng không phải mọi sáng kiến đều nên bị gạt bỏ. Khi Anthropic phản đối Lầu Năm Góc về việc dùng các mô hình tuyến đầu cho giám sát đại chúng và vũ khí tự động, lập trường ấy đáng được ghi nhận. Trong bối cảnh đó, tuần trước, đề xuất của OpenAI với tiêu đề “Chính sách công nghiệp cho Kỷ nguyên Trí tuệ: Đặt con người ở trung tâm”,có thể được xem xét nghiêm túc, vì mang đến tầm nhìn và độ bao quát lớn hơn so với đề xuất từ giới chính sách công.
OpenAI bắt đầu từ lập luận lịch sử: xã hội từng vượt qua các chuyển đổi công nghệ lớn, nhưng không ngừng xáo trộn và tạo ra sự thịnh vượng hơn, song cần các lựa chọn chính trị chủ động nhằm biến tăng trưởng thành cơ hội và an ninh lớn hơn.
Sau khi bước vào Kỷ nguyên Công nghiệp, Kỷ nguyên Tiến bộ và Chính sách Mới đã hiện đại hóa khế ước xã hội cho thế giới được định hình bởi điện, động cơ đốt trong và sản xuất hàng loạt, đồng thời xây dựng các thiết chế công, cơ chế bảo vệ và kỳ vọng mới về nền kinh tế công bằng: bảo vệ lao động, tiêu chuẩn an toàn, mạng lưới an sinh xã hội và tiếp cận giáo dục rộng hơn.
Theo OpenAI, lịch sử cho thấy các xã hội dân chủ có thể đáp lại biến động công nghệ bằng tham vọng: tái tưởng tượng khế ước xã hội, làm trung gian giữa tư bản và lao động, phân phối rộng rãi lợi ích của tiến bộ công nghệ. Nhưng chuyển đổi sang siêu trí tuệ đòi hỏi hình thức chính sách công nghiệp tham vọng hơn, cùng hành động ở quy mô lớn nhằm bảo đảm siêu trí tuệ phục vụ tất cả mọi người.
Trong cách nhìn của OpenAI, quy mô tác động của siêu trí tuệ đồng nghĩa xã hội đang bước vào giai đoạn mới của tổ chức kinh tế và xã hội, nơi công việc, tri thức và sản xuất được tái định hình căn bản. Trong thời đại bình thường, lập luận thị trường tự vận hành có sức nặng, đồng thời cạnh tranh, tinh thần doanh nghiệp và tham gia kinh tế mở từng bươ nâng mức sống và mở rộng cơ hội. Nhưng khi công nghệ mới tạo ra cơ hội và rủi ro, các thiết chế hiện có không đủ năng lực xử lý, chính sách công nghiệp có vai trò then chốt.
Ba nguyên tắc cho thời đại siêu trí tuệ
OpenAI đề xuất ba nguyên tắc định hướng khế ước xã hội với siêu trí tuệ.
Thứ nhất là chia sẻ thịnh vượng rộng rãi. Lời hứa của AI tiên tiến là tiến bộ công nghệ, và chất lượng sống cao hơn, giúp tất cả mọi người tham gia các cơ hội mới do AI tạo ra. Mức sống phải tăng; người dân phải thấy cải thiện vật chất qua chi phí thấp hơn, y tế, giáo dục, an ninh và cơ hội tốt hơn. Nếu AI bị kiểm soát và chỉ làm lợi cho một nhóm nhỏ, trong khi đa số mất quyền tự chủ và không tiếp cận được cơ hội do AI mang lại, lời hứa ấy coi như thất bại.
Thứ hai là giảm thiểu rủi ro. Chuyển đổi sang siêu trí tuệ đi kèm rủi ro nghiêm trọng: gián đoạn kinh tế, lạm dụng trong an ninh mạng và sinh học, mất khả năng kiểm soát hoặc căn chỉnh các hệ thống ngày càng mạnh. Nếu không có biện pháp giảm thiểu hiệu quả, con người có thể bị tổn hại. Cần xây dựng thiết chế mới, hàng rào kỹ thuật và khuôn khổ quản trị giúp các hệ thống tiên tiến vẫn an toàn, kiểm soát được và phù hợp với lợi ích con người. Khi năng lực mở rộng, an toàn cũng phải tương ứng. Chính phủ cần quy định AI theo lẽ thường: không củng cố vị thế độc quyền qua thao túng pháp lý, phát triển theo hướng bảo vệ trẻ em, giảm rủi ro an ninh quốc gia và khuyến khích đổi mới.
Thứ ba là dân chủ hóa tiếp cận và năng lực hành động. Khi năng lực AI tăng lên, một số hệ thống có thể cần được kiểm soát vì lý do an toàn. Nhưng việc tham gia rộng rãi vào nền kinh tế AI không nhất thiết phụ thuộc vào quyền truy cập các mô hình mạnh nhất. Điều quan trọng là người dân có AI hữu ích, giá phải chăng, bảo vệ quyền riêng tư và mở rộng năng lực cá nhân. Tránh tập trung tài sản và quyền kiểm soát đòi hỏi bảo đảm con người ở khắp nơi có thể dùng AI thực sự tại nơi làm việc và trong thị trường.
Quỹ tài sản công
Một thay đổi cấu trúc then chốt từ kỷ nguyên công nghiệp sang kỷ nguyên trí tuệ là tăng trưởng năng suất và tạo lập của cải đang tách khỏi việc làm và thu nhập. Khi giá trị của lao động trong sản xuất giảm, còn giá trị do máy móc thông minh tạo ra tăng, của cải chủ yếu chảy về tay những người “sở hữu robot”. Nhóm trên cùng sẽ giàu hơn; những người sống bằng lao động có thể nghèo đi hoặc bị thay thế. Vì vậy, chia sẻ của cải thông qua mở rộng quyền sở hữu trong nền kinh tế AI là chìa khóa giúp thu hẹp bất bình đẳng.
OpenAI trực diện đề xuất thành lập Quỹ Tài sản Công với một phần lợi ích trong tăng trưởng do AI dẫn dắt, cho mọi công dân, kể cả những người không đầu tư trên thị trường tài chính. Quỹ này giúp người dân trực tiếp hưởng phần tăng trưởng ấy. Các nhà hoạch định chính sách và công ty AI cần cùng xác định cách cấp vốn ban đầu cho quỹ. Quỹ có thể đầu tư vào các tài sản dài hạn, đa dạng, phản ánh tăng trưởng của cả công ty AI lẫn các doanh nghiệp rộng hơn đang ứng dụng và triển khai AI. Lợi nhuận có thể được phân phối trực tiếp cho công dân, tạo cơ hội cho nhiều người tham gia vào phần tăng trưởng của AI bất kể tài sản ban đầu hay khả năng tiếp cận vốn.
Đề xuất chính thức của OpenAI chưa nêu rõ cách “gieo vốn” tốt nhất cho quỹ. Nhưng Sam Altman từng đề xuất quỹ có thể được cấp vốn thông qua đánh thuế các công ty vượt mức định giá nhất định ở mức 2,5% giá trị thị trường mỗi năm, trả bằng cổ phần chuyển vào quỹ. Nếu các tài khoản tiết kiệm hoặc đầu tư phổ quát được tạo theo cách này, mọi công dân có thể hưởng lợi từ lãi kép do tăng trưởng của các công ty AI tạo ra, tương tự cách 10% người Mỹ giàu nhất hiện sở hữu 93% tổng cổ phiếu. Không đưa ra bản thiết kế cuối cùng, OpenAI đưa ra điểm khởi đầu cho cuộc đối thoại về tương lai các xã hội mở nên theo đuổi trong thế giới bị công nghệ tái định hình.
shared via noema
