Trí tuệ hành tinh
14/09/26
 |
| Ảnh: Markus Kanzler |
Hãy tưởng tượng bức ảnh Blue Marble nổi tiếng do phi hành gia trên tàu Apollo 17 chụp Trái đất trở thành bộ phim tua nhanh toàn bộ 4,5 tỷ năm lịch sử hành tinh. Ta sẽ thấy núi lửa, bão tố, các lục địa tách ra rồi tái hợp, đại dương nguyên thủy hình thành, sự kiện Đại Oxy hóa mở đường cho khí quyển nuôi dưỡng thêm sự sống.
Tuy nhiên, ở những khoảnh khắc cuối cùng của bộ phim, hiện tượng lạ xuất hiện: các đám mây vệ tinh mọc lên, đất liền và đại dương được quấn trong những sợi dây kim loại và thủy tinh. Lớp vỏ nhân tạo tinh vi phủ quanh hành tinh, có năng lực truyền thông và tính toán khổng lồ, giúp Trái đất đạt tới tự nhận thức, thậm chí là “trí tuệ hành tinh”.
Vì vậy, điện toán quy mô hành tinh không chỉ là hạ tầng công nghệ, mà còn là sự kiện địa chất và triết học. Sau khi tiến hóa ra vô số loài động thực vật và vi sinh vật, trái đất còn có thêm “bộ xương ngoài” thông minh: cơ quan cảm giác phân tán và lớp nhận thức có thể tính toán tuổi của hành tinh, đo nhiệt độ toàn cầu, và nhận ra biến đổi khí hậu.
Từ hỗn loạn đến cải tạo có chủ đích
Trong vài thế kỷ qua, con người biến đổi hệ sinh thái Trái đất theo cách hỗn loạn (đôi lúc là vô tình). Ngày nay, chính trí tuệ nổi lên từ điện toán quy mô hành tinh buộc con người phải nghĩ tới dự án cải tạo có chủ đích, có định hướng và đáng theo đuổi. Không nằm trong hạ tầng máy tính tự thân, tầm nhìn ấy nằm ở mục đích con người trao cho kế hoạch.
Hiện tại, trong hình thức thương mại phổ biến, điện toán quy mô hành tinh chủ yếu được dùng để đo lường, mô hình hóa từng cá nhân và dự đoán xung động tiếp theo. Nhưng mục tiêu lớn hơn có thể là giúp con người hiểu, thiết kế và bảo vệ tương lai chung phong phú, đa dạng và khả thi hơn.
Điều này đòi hỏi phải giành lại ý nghĩa của “nhân tạo”: không phải giả tạo và phải được thiết kế tỉ mỉ. Trí tuệ người – máy, tự động hóa đô thị, công nghệ sinh học, kỹ thuật khí hậu, y tế phổ cập, liệu pháp gene tổng hợp, trí tuệ toán học, ngôn ngữ và robot đều có thể trở thành một phần của sinh thái sống, thông tin và lao động mở rộng.
trí tuệ tổng hợp thay thế AI
Xuất hiện rào cản lớn là cách hiểu nghèo nàn về “trí tuệ nhân tạo”. Nhiều người mặc định máy móc chỉ thông minh nếu giống con người. Thành kiến ấy khiến xã hội thiếu ngôn ngữ để miêu tả năng lực trí tuệ máy thực sự đạt được, nhất là những điều không giống tư duy người.
Khác biệt quan trọng nằm giữa “nhân tạo” và “tổng hợp”. Nhân tạo có thể chỉ là thứ bắt chước bản gốc, như viên kim cương nhựa rẻ tiền. Tổng hợp là thứ được tạo ra có chủ đích nhưng vẫn có giá trị thật, như kim cương nuôi trong phòng thí nghiệm mô phỏng kim cương tự nhiên ở cấp độ phân tử. Theo nghĩa này, “trí tuệ nhân tạo” chỉ có vẻ thông minh; “trí tuệ tổng hợp” mới thật sự là trí tuệ thật được tạo ra.
Đặc biệt, trí tuệ tổng hợp có ý nghĩa quan trọng: sự kết hợp giữa trí tuệ người và máy để tạo ra hiểu biết hoặc sáng tạo mà mỗi bên không thể đạt tới. Năm 2016, trận cờ vây giữa Lee Sedol và AlphaGo là ví dụ nổi tiếng. Trong ván thứ hai, nước đi 37 của AlphaGo được xem là điều không kỳ thủ nào có thể tưởng tượng, nhưng đến ván sau, nước đi 35 của Lee Sedol cũng bất ngờ và sáng tạo không kém. Máy mở ra cách nhìn mới; con người phản ứng bằng sáng tạo tương tự.
Tự động hóa trở thành hệ sinh thái
Trí tuệ không sống trong phòng thí nghiệm hay hộp sọ đơn lẻ; nó sống ngoài trời, trong các đô thị. Không chỉ là kiến trúc cộng với cư dân, thành phố là môi trường nhân tạo lâu dài nhất con người từng tạo ra. Trí tuệ tính toán được đưa vào hệ thống đô thị giúp tăng năng lực cảm biến và điều phối, đồng thời tạo ra những phẩm chất mới.
Vì vậy, tự động hóa không nên bị hiểu đơn giản là máy móc tự trị, đây là nguyên lý sinh thái của những quan hệ đan xen, học hỏi và lặp lại. Nếu chỉ dùng tự động hóa để tối ưu những việc tầm thường như đỗ xe, an ninh hay bán hàng tự động, đô thị tương lai chắc chắn trở nên nghèo nàn. Nhưng nếu được đặt trong tầm nhìn rộng hơn, tự động hóa có thể trở thành cách tổ chức không gian sống, dịch vụ và lao động tinh tế.
Câu hỏi còn lại
Điện toán quy mô hành tinh tạo ra “siêu cấu trúc tình cờ”, kéo dài từ các mỏ khoáng sản ở Trung Phi, trung tâm dữ liệu ngầm, cáp xuyên đại dương, mạng lưới đô thị, cho tới màn hình kính phát sáng; qua đó con người nhìn thế giới và giúp thế giới quan sát lại con người. Kế hoạch này tương tự cải tạo chính hành tinh chủ.
Câu hỏi cuối cùng không phải công nghệ này có thể làm gì, mà là tương lai nào có thể khiến quá khứ trở nên đáng giá. Nếu trí tuệ hành tinh muốn sống sót trước hệ quả từ chính sự xuất hiện của bản thân, hệ thống phải rời bỏ những thói quen nguyên thủy của khai thác, bạo lực và phá hủy, để đi tới hình thức tổ chức mới dựa trên thiết kế, viễn kiến và trật tự.
shared via noema,
