Bất chấp chính quyền Trump, các bang Mỹ siết chặt AI
31/03/26
 |
| Thống đốc Gavin Newsom bang California ban hành sắc lệnh hành chính về AI. Ảnh: Karsten Moran |
Nhà Trắng muốn dẹp bỏ “mớ luật chắp vá” của các bang để giải phóng AI khỏi ràng buộc. Nhưng từ California đến Utah, ngày càng nhiều bang chọn điều ngược lại: dựng hàng rào, siết trách nhiệm và khẳng định rằng nếu Washington không chịu quản, họ sẽ tự quản. Cuộc đối đầu này không chỉ là tranh chấp thẩm quyền. Nó là màn đọ sức giữa hai cách nhìn về công nghệ: một bên coi AI là cuộc đua quyền lực; bên kia coi nó là thị trường cần được kiểm soát trước khi gây hại.
Liên bang muốn nới lỏng AI, các bang muốn áp rào chắn
Chính quyền Trump nêu rõ: các bang nên tránh xa việc quản lý AI. Lập luận của Nhà Trắng rất quen thuộc. Một hệ thống luật lệ phân mảnh giữa các bang, theo họ, sẽ làm suy yếu đổi mới sáng tạo và cản nước Mỹ trong cuộc đua AI với Trung Quốc. Nói cách khác, nếu muốn thắng, nước Mỹ phải giảm rào cản.
Nhưng đó chỉ là một nửa câu chuyện. Thực tế, Washington nhiều năm qua gần như bất lực trong việc xây dựng một khung luật nghiêm túc cho Big Tech. Quốc hội chia rẽ, vận động hành lang ngập tràn, lời hứa “sẽ sớm có luật liên bang” lặp đi lặp lại mà ít tạo ra kết quả. Trong khoảng trống ấy, các bang bắt đầu hành động như họ từng làm với mạng xã hội, quyền riêng tư và bảo vệ trẻ em: tự xây luật cho mình.
Cuộc xung đột vì thế không đơn thuần là một tranh cãi pháp lý. Nó phản ánh sự đổ vỡ quen thuộc trong mô hình quản trị công nghệ của Mỹ: liên bang nói nhiều về ưu thế chiến lược, địa phương phải đối mặt với hậu quả cụ thể ngay trước mắt: trẻ em dùng chatbot, người lao động bị AI sàng lọc hồ sơ, cử tri lo điện tăng vì các trung tâm dữ liệu ngốn điện, và cử tri địa phương lo việc làm của mình sẽ bị thay thế.
California nổ phát súng lớn nhất
Không bang nào thách thức ông Trump rõ ràng hơn California. Thống đốc Gavin Newsom vừa ban hành sắc lệnh yêu cầu các công ty AI ký hợp đồng với bang phải đáp ứng các hàng rào an toàn và quyền riêng tư. Ông cũng tuyên bố sẽ bảo vệ các đạo luật của California nhằm ngăn rủi ro thảm họa liên quan đến AI, lừa đảo và các nguy cơ đối với trẻ em với thông điệp: California không chấp nhận để Nhà Trắng dùng quyền lực liên bang phá bỏ những gì bang này coi là lớp bảo vệ tối thiểu cho công dân.
Đó không phải một vụ va chạm lẻ tẻ. California từ lâu đã là chiến trường đầu tiên của các cuộc đấu về công nghệ tại Mỹ. Điều bang này làm thường trở thành mô hình cho phần còn lại của đất nước. Khi California siết tiêu chuẩn khí thải, cả ngành xe hơi phải để ý. Khi California nói về quyền riêng tư dữ liệu, cả Thung lũng Silicon không thể coi thường. Với AI, kịch bản ấy có thể lặp lại. Một khi bang đông dân nhất nước Mỹ đòi báo cáo an toàn, minh bạch và trách nhiệm giải trình, các công ty công nghệ sẽ khó có thể giả vờ rằng quy định chỉ là một tiếng ồn bên lề.
Đây không còn là câu chuyện riêng của California
Sẽ thật sai lầm nếu coi đây là cuộc nổi loạn của riêng phe Dân chủ. Thực ra, áp lực quản AI đang lan rộng khắp các bang, vượt qua ranh giới đảng phái. Hơn 100 đạo luật cấp bang nhắm vào những vấn đề rất cụ thể: cấm chatbot với người dùng nhỏ tuổi, yêu cầu kiểm thử hệ thống để phát hiện rủi ro an ninh, bảo vệ tài sản có bản quyền khỏi bị quét vào các mô hình AI. Gần 40 bang đã trình các dự luật liên quan tới deepfake, an toàn trẻ em và an ninh quốc gia chỉ trong năm ngoái.
Illinois đã sửa luật nhân quyền để yêu cầu công bố khi AI được dùng trong tuyển dụng. Minnesota đưa ra hàng loạt dự luật mới. Utah từng tiến sát tới việc thông qua một dự luật buộc các công ty AI phải công bố kế hoạch an toàn và biện pháp bảo vệ trẻ em. Dự luật ấy chỉ chững lại sau khi Nhà Trắng can thiệp trực tiếp bằng thư cảnh báo.
Chi tiết đó rất quan trọng. Nó cho thấy chính quyền Trump không chỉ phản đối về mặt ngôn từ; họ sẵn sàng gây áp lực chính trị cụ thể để dập các nỗ lực quản lý ở cấp bang. Nhưng nó cũng cho thấy điều ngược lại: nhiều nghị sĩ bang, kể cả Cộng hòa, không hề hài lòng với việc Washington cư xử như thể lợi ích của Big Tech đồng nghĩa với lợi ích quốc gia.
Nỗi lo không còn là khoa học viễn tưởng
Điều đang thúc các bang hành động không phải là nỗi sợ trừu tượng về một cỗ máy nổi loạn kiểu Hollywood. Nỗi sợ này rất đời thường. AI có thể làm lệch tuyển dụng, đẩy deepfake vào bầu cử, tạo rủi ro với trẻ em, đẩy chi phí điện lên cao qua các trung tâm dữ liệu ngốn năng lượng, khuấy đảo việc làm và giáo dục trước khi luật kịp thích nghi. Những vấn đề ấy đều mang tính địa phương. Chính quyền bang và chính quyền thành phố là nơi phải đối mặt đầu tiên với hậu quả.
Trong khi đó, các công ty công nghệ lại chi hàng trăm triệu USD để vận động cho các ứng viên thân thiện với ngành. Điều này càng làm gia tăng cảm giác rằng “để liên bang xử lý” thực chất có thể chỉ là một cách nói khác của việc trì hoãn và làm loãng trách nhiệm. Khi quyền lực doanh nghiệp lớn đến mức định hình được chương trình nghị sự ở Washington, không khó hiểu vì sao các bang muốn giữ lấy không gian hành động.
Cuộc chiến thật sự nằm ở mô hình quản trị công nghệ
Ẩn dưới lớp tranh cãi về thẩm quyền là một câu hỏi lớn hơn: nước Mỹ muốn quản AI như thế nào? Cách của ông Trump và các đồng minh công nghệ là đặt ưu thế cạnh tranh lên trước, rồi hứa rằng các biện pháp bảo vệ sẽ đến sau. Cách của nhiều bang là ngược lại: nếu công nghệ có thể gây hại ngay bây giờ, luật lệ cũng phải xuất hiện ngay bây giờ. Một bên sợ bị Trung Quốc vượt mặt. Bên kia sợ công dân bị biến thành vật thí nghiệm của thị trường.
Lịch sử công nghệ Mỹ cho thấy khi Washington trì trệ, các bang thường trở thành phòng thí nghiệm chính sách. Nhưng với AI, điều đó còn mang ý nghĩa lớn hơn. Nếu chính quyền liên bang tiếp tục đặt đổi mới lên trên mọi ràng buộc, thì các bang sẽ không chỉ là lực cản. Họ sẽ là tuyến phòng thủ cuối cùng.
Washington chần chừ, các bang buộc phải hành động
Điều đáng chú ý nhất lúc này không phải là Nhà Trắng muốn gì. Điều đáng chú ý là ngày càng nhiều bang không còn thấy cần phải xin phép. Họ chứng kiến Quốc hội bất động và nghe các lời hứa về một khung liên bang “sắp tới” quá nhiều lần. Họ hiểu rằng nếu không dựng hàng rào bây giờ, cái giá sẽ được trả bằng quyền riêng tư, an toàn của trẻ em, hóa đơn điện và có thể cả bằng niềm tin công chúng vào chính thể dân chủ.
Vì thế, cuộc đối đầu này chưa dừng lại. Và cũng không nên dừng lại. Trong một đất nước mà quyền lực công nghệ đang lớn nhanh hơn năng lực kiểm soát của chính quyền liên bang, việc các bang tiếp tục lao vào khoảng trống ấy không phải sự nổi loạn. Đó là phản xạ tự vệ.
shared via nytimes,
