Những lao động văn phòng vô hình trước làn sóng AI
17/07/26
 |
| Ảnh: Timo Lenzen |
Khi trí tuệ nhân tạo đảo lộn thị trường lao động, ai dễ tổn thương nhất? Câu trả lời quen thuộc gần đây là lập trình viên, kỹ sư phần mềm và nhân viên công nghệ, những người từng chịu đựng các đợt sa thải lớn tại Meta, Block và nhiều công ty ở Thung lũng Silicon. Đồng thời, đây cũng là nhóm kỹ năng được AI làm chủ sớm nhất.
Tuy nhiên, nhiều nhà kinh tế lo ngại về nhóm lao động văn phòng lớn và ít được chú ý hơn: nhân viên chăm sóc khách hàng, kế toán viên, nhân viên tính lương, chuyên viên nhân sự và các vị trí hậu cần văn phòng. Họ xuất hiện trong mọi ngành, từ tập đoàn lớn đến doanh nghiệp gia đình, từ thành phố lớn đến thị trấn nhỏ, có bằng đại học hoặc không và chủ yếu là phụ nữ.
Các công việc này thường đem lại thu nhập trung lưu hoặc mở đường vào tầng lớp trung lưu, tương tự việc làm sản xuất từng xảy ra với nam giới trước khi toàn cầu hóa và tự động hóa xóa sổ nhiều vị trí. Molly Kinder – cựu nhà nghiên cứu tại viện nghiên cứu chính sách Brookings, cảnh báo AI có thể dễ dàng thay thế phụ nữ học hết trung học, giống như cách phi công nghiệp hóa từng làm với nam giới chỉ học hết trung học.
Hiện điều đó vẫn là nỗi lo, chưa phải dự báo chắc chắn. Dù công nghệ và tài chính có nhiều vụ sa thải gây chú ý, bằng chứng cho thấy AI làm tổn thương toàn bộ thị trường lao động vẫn rất ít. Tuy vậy, với tốc độ doanh nghiệp áp dụng AI và phát triển công nghệ hiện nay, các nhà kinh tế lập luận giới hoạch định chính sách không thể chỉ nhìn vào kỹ sư phần mềm, luật sư hay tư vấn viên.
Việc làm tốt có thể bị thay thế
Theo Mark Muro – nhà kinh tế tại viện Brookings, các công việc hậu cần văn phòng là “việc làm trụ cột” của nhiều gia đình và cần được theo dõi sát hơn. Lý do rất thực dụng: với doanh nghiệp, AI hứa hẹn tiết kiệm chi phí, còn công việc hành chính, vận hành nội bộ thường bị xem là trung tâm chi phí, không phải chức năng cốt lõi.
Các thước đo rủi ro AI dựa trên việc ai đang sử dụng công nghệ thường đặt lập trình viên lên đầu danh sách. Nhưng nghiên cứu gần đây của các nhà kinh tế thuộc trường đại học Northwestern, tính theo cơ cấu toàn bộ lực lượng lao động, cho thấy các vai trò hành chính và tuyến đầu như nhân viên chăm sóc khách hàng là nhóm rủi ro cao. Michelle Yin – tác giả của nghiên cứu, nói các nghề bị ảnh hưởng nhiều nhất là thư ký và nhân viên văn phòng làm công việc lặp lại, không phải nhà khoa học máy tính hay dữ liệu.
Kinder nêu ví dụ điển hình như chuyên viên hồ sơ y tế, công việc trả khoảng 50.000 USD/năm và thường không đòi bằng đại học. Hơn 90% vị trí này do phụ nữ nắm giữ, nhiều người làm việc từ xa, phù hợp với các bà mẹ có con nhỏ. Nhân viên xuất hóa đơn, tính lương và chăm sóc khách hàng cũng tương tự: thu nhập gần mức trung lưu, không nhất thiết cần bằng đại học, phụ nữ chiếm đa số và dễ bị AI thay thế.
Khó phục hồi hơn khi mất việc
Không chỉ nằm ở khả năng mất việc, rủi ro còn ở khả năng phục hồi sau đó. Nghiên cứu của GovAI – tổ chức phi lợi nhuận về chính sách AI, phân loại nghề nghiệp theo mức độ dễ bị AI thay thế và năng lực thích ứng nếu mất việc, dựa trên tuổi, học vấn và thu nhập.
Tin tốt là nhiều lao động đang tiếp xúc nhiều với AI tương đối dễ thích nghi nhờ trẻ hơn, học vấn cao hơn, sống ở đô thị có nhiều cơ hội và có thu nhập đủ trụ qua giai đoạn tìm việc. Nhóm đáng lo hơn là những người vừa có rủi ro cao vừa ít khả năng xoay xở như nhân viên chăm sóc khách hàng, thư ký và lao động hậu cần văn phòng khác.
Sam Manning – một tác giả nghiên cứu, nhận định nếu AI thật sự gây mất việc, đây là nhóm cần được hỗ trợ đặc biệt trong quá trình chuyển nghề, thay vì chỉ tập trung vào đối tác cấp cao ở hãng tư vấn, luật sư hay kỹ sư phần mềm, những người cũng bị ảnh hưởng nhưng có nhiều nguồn lực giúp tìm việc mới hơn.
Nấc thang trung lưu bị khoét rỗng
Lao động văn phòng không xa lạ với tự động hóa. Máy xử lý văn bản từng thay thế nhân viên đánh máy; bảng tính và phần mềm kế toán thay thế kế toán viên; trang đặt vé trực tuyến thay thế đại lý du lịch. Tuy nhiên, các thay đổi đó diễn ra chậm rãi, giúp người lao động có thời gian thích ứng. Trong thập niên 1980 và 1990, nhiều phụ nữ ứng phó với sự biến mất của công việc thư ký bằng việc học đại học nhiều hơn, từ đó tiến tới nghề nghiệp có lương cao hơn.
Những phụ nữ không học đại học thường bị đẩy sang ngành nhiều việc nặng nhọc, lương thấp và ít cơ hội thăng tiến như bán lẻ, khách sạn, nhà hàng và chăm sóc sức khỏe. Eliza Forsythe – nhà kinh tế tại trường đại học Illinois, khẳng định phụ nữ có bằng đại học là nhóm hưởng lợi nhất từ làn sóng tự động hóa văn phòng trước đây; những người còn lại không may mắn như vậy.
làn sóng AI hiện lan quá nhanh và khiến người lao động không kịp thích ứng; đồng thời, bằng đại học chưa chắc bảo vệ được những nhân sự này. Trong cuộc cách mạng máy tính, nhiều nghề từng là lối thoát như kế toán và nhân sự, nay dễ dàng bị AI thay thế.
AI có thể tạo việc làm mới và cũng có thể giúp người lao động năng suất hơn. Nhưng nếu trí tuệ nhân tạo xóa bỏ các nấc trung gian từ lễ tân lên chăm sóc khách hàng, rồi sang nhân sự hoặc quản lý, con đường đi lên của tầng lớp lao động sẽ bị thu hẹp. Khi đó, người lao động có thể mắc kẹt ở việc làm lương thấp, còn doanh nghiệp lại thiếu nhân sự đủ kỹ năng cho vị trí lương cao.
shared via nytimes,
