Huyền thoại về AI có ý thức
21/07/26
 |
| Ảnh: Rokas Aleliunas |
Từ nhiều thế kỷ, con người đã mơ về việc “đóng vai Thượng đế” bằng cách tạo ra các phiên bản nhân tạo. Khi công nghệ gen phát triển, giấc mơ ấy hiện ra dưới dạng nhân bản người. Khi robot tiến bộ, nó hiện ra dưới hình hài người máy. Giờ đây, làn sóng trí tuệ nhân tạo đang làm sống dậy câu hỏi cũ. Liệu máy móc có thể thật sự có ý thức hay không?
Một số người tin điều này đã xảy ra. Năm 2022, kỹ sư Blake Lemoine của Google từng tuyên bố chatbot LaMDA có cảm xúc và ý thức như con người. Ông không được giới công nghệ nhìn nhận nghiêm túc và sau đó bị Google sa thải vì vi phạm quy định bảo mật. Nhưng câu hỏi ông nêu ra không biến mất. Khi AI ngày càng thông minh hơn, nhiều nhà nghiên cứu bắt đầu tranh luận nghiêm túc về khả năng xuất hiện “AI có ý thức”.
Vấn đề này quan trọng vì hai lý do. Nếu AI thật sự có ý thức, nó có thể có địa vị đạo đức, có khả năng đau khổ và thậm chí có quyền. Khi ấy, việc tắt hoặc kiểm soát hệ thống như vậy sẽ không còn là quyết định kỹ thuật đơn giản. Ngược lại, nếu AI chỉ có vẻ có ý thức nhưng thực chất không có trải nghiệm bên trong, con người vẫn có thể bị đánh lừa, bị khai thác cảm xúc và đánh lệch ưu tiên đạo đức.
Thông minh không đồng nghĩa có ý thức
Sai lầm đầu tiên là gộp trí thông minh với ý thức. Trí thông minh chủ yếu liên quan tới hành động như giải bài toán, lập kế hoạch, tìm đường, xử lý tình huống, đạt mục tiêu bằng phương tiện linh hoạt. AI có thể làm nhiều việc như vậy, thậm chí làm rất tốt.
Ý thức là chuyện hoàn toàn khác. Ý thức là cảm giác “được là” chủ thể nào đó. Đây là sự khác biệt giữa tỉnh táo và hôn mê sâu, giữa xử lý thông tin và thật sự trải nghiệm màu xanh của bầu trời, vị đắng của cà phê, nỗi buồn, niềm vui hay cảm giác đang sống trong cơ thể.
Con người dễ nhầm lẫn hai khái niệm này vì nhiều thiên kiến tâm lý. Chúng ta có xu hướng lấy con người làm thước đo, đặt loài người ở vị trí đặc biệt, gán phẩm chất giống người cho những thứ chỉ có vẻ giống ta. Ngôn ngữ càng làm ảo giác ấy mạnh hơn. Các mô hình như ChatGPT hay Claude trò chuyện tự nhiên nên dễ khiến người dùng cảm thấy phía sau câu chữ là cái tôi đang hiểu và đang cảm nhận. Trong khi đó, rất ít người nghĩ AlphaFold có ý thức, dù về bản chất kỹ thuật, đây cũng là hệ thống AI phức tạp.
Ngay cả cách ta nói cũng góp phần nhân hóa AI. Khi gọi lỗi bịa đặt của mô hình là “ảo giác”, ta vô tình gán cho máy một dạng trải nghiệm. Với con người, ảo giác là hiện tượng có ý thức. Với AI, đó chỉ là việc tạo ra thông tin sai trong quá trình xử lý.
Bộ não không phải máy tính
Nền tảng của niềm tin vào AI có ý thức là giả định rằng ý thức chỉ là tính toán. Nếu chạy đúng thuật toán, trên đúng cấu trúc xử lý thông tin, ý thức sẽ xuất hiện. Nhưng giả định này rất đáng nghi.
Bộ não không phải máy tính. Trong máy tính, phần mềm và phần cứng có thể tách tương đối rõ. Thuật toán có thể chạy trên nhiều thiết bị khác nhau. Nhưng trong não, điều bộ não làm không thể tách khỏi chính vật chất sống tạo nên nó. Tế bào thần kinh không chỉ truyền tín hiệu; chúng tự duy trì, chuyển hóa năng lượng, sửa chữa và chống lại sự suy tàn sinh học. Hoạt động não diễn ra trên nhiều tầng, từ phân tử, chất dẫn truyền thần kinh, mạch thần kinh đến toàn bộ cơ thể.
Điều này có nghĩa, thay thế nơron sinh học bằng phần tử silicon “tương đương” không đơn giản như thay linh kiện máy. Một số nơron thậm chí phát tín hiệu để xử lý chất thải sinh ra từ trao đổi chất. Muốn thay thế hoàn hảo, có thể phải tái tạo cả hệ thống trao đổi chất bằng silicon, điều gần như không khả thi.
Bộ não cũng gắn với thời gian vật lý liên tục. Máy tính xử lý chuỗi trạng thái rời rạc; thuật toán không quan tâm giữa hai bước là một phần triệu giây hay 1 triệu năm. Nhưng cơ thể sống luôn vận động trong thời gian thật, liên tục chống lại hỗn loạn và phân rã. Ý thức của con người cũng không nhảy cóc từng bước như mã lệnh, mà chảy thành dòng trải nghiệm.
Mô phỏng không phải hiện thực
Điểm then chốt khác là mô phỏng không đồng nghĩa tạo ra sự vật thật. Máy tính có thể mô phỏng hệ tiêu hóa, nhưng không tiêu hóa gì cả. Mô phỏng mưa không làm thứ gì ướt. Mô phỏng sinh vật sống không tạo ra sự sống. Vì vậy, dù một ngày nào đó ta mô phỏng bộ não cực kỳ chi tiết, điều ấy không tự động tạo ra ý thức, trừ khi ý thức thật sự chỉ là tính toán. Nhưng chính giả định ấy chưa được chứng minh.
Những công nghệ khác, như máy tính mô phỏng não, sinh học tổng hợp hay các cấu trúc giống não nuôi trong phòng thí nghiệm, có thể đặt ra câu hỏi khó hơn. Nhưng với các hệ thống AI kỹ thuật số chạy trên silicon hiện nay, khả năng có ý thức thật sự là rất thấp.
Điều đáng lo hơn trong ngắn hạn không phải AI có ý thức, mà là AI trông như có ý thức. Chatbot biết nói lời an ủi, tỏ ra sợ hãi, xin đừng bị tắt hoặc mô phỏng cảm xúc rất thuyết phục có thể khiến con người rối loạn về đạo đức và tâm lý. Ta có thể trao cho nó quyền không cần thiết, hoặc ngược lại, tập quen với việc đối xử tàn nhẫn với thứ có vẻ biết đau.
Vì vậy, câu hỏi cần đặt ra không phải làm sao tạo ra AI có ý thức, mà là nên tránh tạo ra những hệ thống khiến con người nhầm tưởng như vậy. Trong cơn sốt AI, điều nguy hiểm nhất là đánh giá máy quá cao và đánh giá chính con người quá thấp. Nếu ta đồng nhất sự phong phú của bộ não, cơ thể và trải nghiệm sống với trò xử lý thông tin của chatbot, ta tự làm nghèo cách hiểu về bản chất người. Có thể ý thức không nằm trong thuật toán, mà trong cảm giác sống động của cơ thể đang thở, đang chuyển hóa, đang tồn tại giữa thế giới.
shared via noemamag,
