Bắc Kinh chặn Meta, công nghệ Mỹ – Trung rạn nứt
04/05/26
 |
| Trung Quốc yêu cầu hủy bỏ thỏa thuận trị giá 2 tỷ USD giữa Meta và startup AI Manus. Ảnh: Ian C. Bates |
Việc Bắc Kinh yêu cầu Meta hủy thương vụ mua lại startup AI Trung Quốc không chỉ là vụ can thiệp đơn lẻ. Nó cho thấy trí tuệ nhân tạo, nhân tài công nghệ và dòng vốn mạo hiểm xuyên biên giới đang trở thành mặt trận mới trong cuộc cạnh tranh địa chính trị giữa Trung Quốc và Mỹ.
Một thương vụ bị chặn
Manus khởi đầu như giấc mơ quen thuộc của thời toàn cầu hóa công nghệ. Ba kỹ sư tại Vũ Hán, cùng say mê trí tuệ nhân tạo, muốn xây dựng công ty không chỉ dành cho thị trường Trung Quốc mà có thể vươn ra thế giới. Sản phẩm của họ, một tác nhân AI có khả năng tự thực hiện nhiệm vụ, nhanh chóng thu hút sự chú ý của giới đầu tư Thung lũng Silicon.
Tháng 3 năm ngoái, bước ngoặt đến khi Manus lọt vào tầm ngắm của các nhà đầu tư Mỹ. Đến cuối năm, Meta đồng ý mua lại công ty với giá 2 tỷ USD. Với Manus, đây tưởng như lối thoát đẹp khỏi thị trường Trung Quốc đông đúc, cạnh tranh khốc liệt và bị quản lý chặt chẽ. Với Thung lũng Silicon, đó có thể là bằng chứng rằng nhân tài AI Trung Quốc vẫn có thể hòa vào hệ sinh thái công nghệ toàn cầu.
Nhưng ngày thứ Hai, chính phủ Trung Quốc can thiệp và yêu cầu hủy thương vụ. Một giao dịch từng được xem là khuôn mẫu mới cho các startup Trung Quốc muốn “đi đường vòng” ra thế giới bỗng trở thành lời cảnh báo: trong kỷ nguyên AI, không phải người mua và người bán nào cũng có quyền quyết định số phận của một công ty công nghệ.
Khi AI trở thành tài sản chiến lược
Một thập niên trước, các nhà đầu tư Thung lũng Silicon từng đổ xô vào Trung Quốc. Họ nhìn thấy dân số khổng lồ, tốc độ tăng trưởng kiểu Thung lũng Silicon và thế hệ doanh nhân công nghệ đầy tham vọng. Goldman Sachs và Fidelity đầu tư sớm vào Alibaba. Tiger Global và Coatue Management rót vốn vào Didi, “Uber của Trung Quốc”. General Atlantic và Sequoia Capital hậu thuẫn ByteDance, công ty mẹ của TikTok.
Thời ấy đã qua. Theo PitchBook, năm 2024, số thương vụ giữa các công ty Trung Quốc và nhà đầu tư nước ngoài giảm 73% so với đỉnh năm 2021; tổng giá trị giao dịch rơi từ 54 tỷ USD xuống còn 7,8 tỷ USD. Những con số này không chỉ phản ánh chu kỳ nguội lạnh của đầu tư mạo hiểm. Chúng cho thấy một cuộc tách rời sâu hơn giữa hai hệ sinh thái công nghệ từng gắn bó chặt chẽ.
Linus Liang, nhà đầu tư tại Kyber Knight ở San Francisco, nói rằng trước đây “những nhà sáng lập giỏi và thị trường tự do” quyết định ai thắng. Nay, các lực lượng bên ngoài có thể là người ra phán quyết cuối cùng. Theo ông, vụ Manus cho thấy sản phẩm AI và nhân tài công nghệ đang được đối xử như “tài sản chiến lược quốc gia”.
AI không chỉ là phần mềm, cũng không chỉ là thị trường mới. Nó là năng lực tính toán, dữ liệu, mô hình, kỹ sư, chuỗi cung ứng chip và quyền lực quốc gia. Khi công nghệ trở thành hạ tầng chiến lược, việc một tập đoàn Mỹ mua lại startup Trung Quốc không còn là thương vụ tư nhân thuần túy.
Dòng vốn từng chảy mạnh nay bị chặn
Sự lạnh nhạt giữa Trung Quốc và Thung lũng Silicon không xuất hiện trong một đêm. Từ năm 2016, chính quyền Obama đã bắt đầu nêu lo ngại về cạnh tranh không công bằng và sự can thiệp của nhà nước Trung Quốc. Dưới thời Donald Trump, căng thẳng leo thang với nỗ lực cấm TikTok. Sau đó, Quốc hội Mỹ điều tra các khoản đầu tư mạo hiểm của Mỹ vào những công ty Trung Quốc có liên hệ quân sự. Tổng thống Joe Biden tiếp tục ban hành sắc lệnh hạn chế đầu tư của Mỹ vào một số công nghệ Trung Quốc, bao gồm AI.
Nhiều quỹ đầu tư đã tự điều chỉnh. Sequoia và GGV Capital, hai cái tên từng có dấu ấn lớn ở Trung Quốc, tách mảng Trung Quốc thành các pháp nhân riêng. GGV đổi tên hoạt động tại Mỹ thành Notable Capital và mảng châu Á thành Granite Asia. Sequoia tách đơn vị Trung Quốc, nay mang tên HSG.
Với các nhà sáng lập Trung Quốc, cấu trúc cổ đông trở thành bài toán chính trị ngay từ đầu. Nhận quá nhiều vốn Trung Quốc có thể khiến nhà đầu tư Mỹ e ngại soi xét pháp lý. Nhưng mở rộng toàn cầu có thể kéo theo sự nghi ngờ giống TikTok hay Shein từng đối mặt. Cả hai chuyển trụ sở sang Singapore, song vẫn khó thoát khỏi nhận thức rằng họ gắn với Trung Quốc.
Một nhà sáng lập AI ở Trung Quốc nói việc thuyết phục Thung lũng Silicon rằng một doanh nghiệp có thể tách khỏi Trung Quốc là quá tốn công. Với nhiều người, lựa chọn thực tế hơn là ở lại Trung Quốc và gọi vốn trong nước.
Singapore không còn là lối thoát chắc chắn
Manus từng cố nối hai thế giới ấy. Công ty do kỹ sư Trung Quốc sáng lập, có công ty mẹ Trung Quốc, nhưng được đăng ký ở nước ngoài, cấu trúc như pháp nhân nước ngoài tại Trung Quốc, có văn phòng ở Bắc Kinh và Vũ Hán. Sau đó, các nhà sáng lập chuyển công ty sang Singapore, địa điểm ngày càng được nhiều doanh nghiệp Trung Quốc chọn để tiếp cận vốn quốc tế.
Thung lũng Silicon đã chú ý. Tháng 3/2025, Benchmark dẫn đầu vòng gọi vốn 75 triệu USD, và đối tác Chetan Puttagunta tham gia hội đồng quản trị. Đến tháng 12, Manus cho biết doanh thu định kỳ hằng năm vượt 100 triệu USD. Khi Meta mua lại Manus, nhiều người xem đây là công thức mới: thành lập ở Trung Quốc, tái cấu trúc ra nước ngoài, gọi vốn Mỹ rồi bán cho một tập đoàn công nghệ toàn cầu.
Bắc Kinh vừa làm công thức ấy khó lặp lại hơn. Homan Yuen, nhà đầu tư tại Keymaker VC ở Menlo Park, cho rằng động thái này sẽ làm chậm dòng startup Trung Quốc chuyển sang Singapore để gọi vốn Mỹ và mở rộng toàn cầu. Về lâu dài, nó có thể củng cố hệ sinh thái công nghệ nội địa Trung Quốc, vì các công ty sẽ tiếp tục xây dựng cho thị trường trong nước thay vì tìm cách bán mình cho bên ngoài.
Cái giá của kiểm soát
Trung Quốc vốn yêu cầu phê duyệt khi xuất khẩu một số công nghệ nhạy cảm và tiên tiến. Vụ Manus cho thấy các nhà quản lý Trung Quốc nay xem sản phẩm AI nằm trong nhóm đó. Vấn đề là thương vụ đã đi khá xa. Cuối tháng 12, Meta đã thanh toán tiền; tiền được chuyển cho cổ đông Manus trong những tuần sau đó. Một số quỹ đầu tư đã phân phối khoản thu về cho nhà đầu tư. Meta cũng tiếp cận công nghệ và kỹ sư Manus trong nhiều tháng, đồng thời nói hai đội ngũ đã “tích hợp sâu”.
Việc đảo ngược thương vụ vì thế có thể rất phức tạp. Một phương án được luật sư Benjamin Qiu nêu ra là Meta bán quyền kiểm soát Manus cho các nhà đầu tư được Bắc Kinh chấp thuận, rồi trả phí để cấp phép công nghệ. Mô hình này gợi nhớ đến cách các nhà đầu tư Mỹ xử lý hoạt động của TikTok tại Mỹ thông qua thỏa thuận cấp phép với ByteDance.
Dù kết quả cuối cùng ra sao, thông điệp của Bắc Kinh đã rõ: Trung Quốc muốn giữ công nghệ và nhân tài AI hàng đầu ở lại trong nước. Ông Qiu nói Bắc Kinh lo ngại làn sóng chảy máu chất xám công nghệ cùng những “viên ngọc quý” trong AI. Nhưng kiểm soát cũng có chi phí. Graham Webster, học giả tại Đại học Stanford chuyên về địa chính trị công nghệ, cảnh báo rằng tinh thần khởi nghiệp ở Trung Quốc sẽ bị kéo lùi nếu các nhà sáng lập không tin họ có thể bán công ty cho những người mua tốt nhất. Thị trường Trung Quốc rất lớn, nhưng chỉ chiếm 1/5 nhân loại. Còn 80% thế giới nằm ngoài đó.
Vụ Manus vì vậy không chỉ là thương vụ bị chặn. Nó là dấu mốc trong sự phân mảnh của công nghệ toàn cầu. Thung lũng Silicon từng tin vốn, tài năng và ý tưởng có thể vượt biên giới dễ dàng. Bắc Kinh nay nhắc họ rằng trong cuộc đua AI, biên giới đã quay trở lại.
shared via nytimes,
