Mỹ và Trung Quốc có đối thủ chung mới là AI tác nhân
07/05/26
Tuần tới, Hội nghị thượng đỉnh giữa Tổng thống Donald Trump và Chủ tịch Tập Cận Bình tại Bắc Kinh có thể trở thành cuộc gặp quan trọng nhất giữa lãnh đạo Mỹ và Trung Quốc kể từ khi Richard Nixon gặp Mao Trạch Đông năm 1972. Khi đó, cuộc gặp Nixon – Mao giúp làm dịu nhiều thập niên thù địch Mỹ – Trung và mở đường cho liên minh ngầm nhằm đối phó Liên Xô. Lần này, bối cảnh thế giới đã khác, nhưng Washington và Bắc Kinh lại đứng trước mối đe dọa chung mới, sự hỗn loạn toàn cầu do những công cụ trí tuệ nhân tạo ngày càng mạnh gây ra.
Từ thế giới kết nối đến thế giới phụ thuộc lẫn nhau
Hai thay đổi lớn đã làm thế giới khác xa thời Nixon – Mao. Thứ nhất là sự xuất hiện của các công cụ AI bất đối xứng, có thể trao quyền lực khổng lồ cho các tác nhân nhỏ nhưng nguy hiểm, từ khủng bố, tội phạm, nhóm cực đoan, tin tặc độc lập đến những quốc gia nhỏ. Nhóm nhỏ chỉ vài người trong hang với máy tính xách tay, kết nối vệ tinh và quyền truy cập vào mô hình AI mạnh, cũng có thể tấn công hạ tầng trọng yếu.
Thứ hai, toàn cầu hóa đã chuyển thế giới từ kết nối sang phụ thuộc lẫn nhau. Sau cuộc gặp Nixon – Mao, Trung Quốc dần thoát khỏi thế cô lập kinh tế. Đến thời Đặng Tiểu Bình, cải cách theo mô hình tư bản nhà nước đã làm tăng tốc quá trình hội nhập này. Khi Trung Quốc gia nhập WTO và internet phủ khắp thế giới, con người ở nhiều nơi hơn có thể cạnh tranh, kết nối và hợp tác với chi phí thấp hơn bao giờ hết.
Nhưng giai đoạn mới còn đi xa hơn. Theo cách diễn đạt của Dov Seidman, thế giới không chỉ “phẳng” mà đã “hợp nhất” với nhau. Có thể rút khỏi thế giới phẳng, nhưng rất khó thoát khỏi thế giới đã hợp nhất. Internet, điện thoại thông minh, cáp quang, vệ tinh và mạng không dây khiến con người gắn chặt về công nghệ. Cùng lúc, các thách thức quy mô hành tinh như biến đổi khí hậu, vũ khí hạt nhân và sinh học, di cư, đại dịch, chuỗi cung ứng toàn cầu và AI khiến số phận các nước gắn chặt với nhau hơn bao giờ hết.
Mối nguy mới từ AI tác nhân
Trong số các thách thức ấy, rủi ro AI tấn công mạng là vấn đề không thể trì hoãn. Trước đây, Mỹ và Trung Quốc thường do thám, cài mã độc, đánh cắp thông tin và thăm dò hệ thống của nhau. Nhưng hai bên vẫn hiểu rằng, nếu Trung Quốc đánh sập lưới điện, Mỹ có thể làm điều tương tự với Trung Quốc. Dạng “hủy diệt lẫn nhau được bảo đảm” đã hình thành trong không gian mạng, tương tự logic vũ khí hạt nhân.
AI tác nhân làm thay đổi thế cân bằng ấy. Mối đe dọa không còn chỉ đến từ các cường quốc. Các nhóm nhỏ cũng có thể sở hữu công cụ đủ mạnh để phá hoại kinh tế Mỹ, Trung Quốc hoặc bất kỳ quốc gia nào khác. Anthropic và OpenAI đã công bố những hệ thống có khả năng tìm và khai thác lỗ hổng phần mềm đến mức cả hai tập đoàn phải hạn chế phân phối. Nhưng sớm hay muộn, các năng lực tương tự có thể lọt ra ngoài, hoặc được tái tạo bởi những mô hình khác, từ Google Gemini đến các mô hình Trung Quốc.
Điểm đáng lo nhất là các hệ thống có thể tự thực hiện chuỗi hành động phức tạp, tìm lỗ hổng, viết mã, khai thác phần mềm và hỗ trợ tấn công mạng với chi phí rất thấp. Khi các mô hình mới đã cho thấy năng lực mạng đáng kinh ngạc, Mỹ và Trung Quốc có lý do cấp bách để cùng tạo ra hàng rào an toàn, ít nhất trong lĩnh vực này.
Mỹ, Trung Quốc và các ông lớn AI phải cùng vào cuộc
Vì Mỹ và Trung Quốc là hai nước đi đầu trong phát triển các hệ thống này, họ cũng phải đi đầu trong kiểm soát phân phối và xây dựng phòng thủ. Đây không phải nhiệm vụ chính phủ có thể tự làm. Các công ty công nghệ lớn cũng không thể tự giải quyết. Cần sự phối hợp mới giữa “G2” cũ là Mỹ và Trung Quốc với nhóm doanh nghiệp AI hàng đầu như Anthropic, Google/Alphabet, OpenAI, Meta, Alibaba, DeepSeek và ByteDance.
Có dấu hiệu Washington bắt đầu nhận ra mức độ cấp bách. Trong diễn biến bị lu mờ bởi chiến tranh Iran, Trump được cho là đang cân nhắc áp đặt cơ chế giám sát các mô hình AI trước khi chúng được công khai. Đây là hướng đi đáng chú ý vì các công ty tư nhân hiện có thể giải phóng loại năng lực tương tự việc “tách nguyên tử”. Như tách nguyên tử có thể tạo ra điện hoặc bom, AI tác nhân cũng có thể tạo ra lợi ích khổng lồ hoặc những vũ khí bất đối xứng cực kỳ nguy hiểm.
Nếu chủ đề AI tác nhân thật sự nằm trên bàn nghị sự Trump – Tập, điều làm cuộc gặp này có ý nghĩa lịch sử không chỉ là hai nhà lãnh đạo nhắc đến nó. Điều quan trọng là họ có quyết định hợp tác ngay hay không. Với tốc độ phát triển hiện nay, chờ thêm có thể là quá muộn.
Trong kỷ nguyên mới, nhân loại buộc phải quản trị, đổi mới, hợp tác và cùng tồn tại ở quy mô hành tinh. Mỹ và Trung Quốc vẫn sẽ cạnh tranh gay gắt, nhưng có những rủi ro không quốc gia nào tự mình kiểm soát được. Nếu hai cường quốc không xây được các liên minh linh hoạt để đối phó AI nguy hiểm, cả hai có thể cùng bị cuốn vào bất ổn mà chính công nghệ họ tạo ra. Số phận thế giới, trong nghĩa thực, đã gắn chặt vào nhau.
shared via nytimes,
