Khủng hoảng xác thực trong kỷ nguyên deepfake
16/06/26
Hany Farid dành hơn hai thập niên để phân biệt hình ảnh thật với giả mạo kỹ thuật số. Tuy nhiên, trong kỷ nguyên AI, ngay cả ông cũng bắt đầu nghi ngờ trực giác của mình. Khi bất kỳ ai cũng có thể tạo video về bất cứ điều gì, sự thật không còn chỉ cần được chứng minh mà phải được chứng minh đủ nhanh trước khi internet kịp quyết định thay.
Video, vụ thảm sát và câu hỏi bỏ ngỏ
Sáng Chủ nhật, Hany Farid nhận được email kèm đường dẫn đến video đang lan truyền mạnh được cho là ghi lại cảnh tên lửa do Mỹ sản xuất đánh trúng trường tiểu học ở Iran, khiến hơn 150 người thiệt mạng. Người gửi hỏi: đây là trò lừa trên internet hay tội ác chiến tranh? Farid mở video. Bầu trời xanh, dây điện, vài cây cọ trong gió. Tên lửa lao qua khung hình, nhanh và rõ. Vài giây sau là khói, tiếng nổ và tiếng la hét. Những ngày trước đó, ông xem hàng chục video AI giả về đánh bom, rơi máy bay, hỏa hoạn và hành quyết. Bản năng đầu tiên của ông là hoài nghi.
Song video này không dễ bác bỏ: góc máy rung như điện thoại cầm tay thật; bóng đổ hợp lý; độ trễ giữa vụ nổ và âm thanh phù hợp với tốc độ truyền âm. Ông phân tích từng khung hình, đo đường bay, tốc độ và kích thước tên lửa. Dữ liệu địa lý chỉ đến con phố ở Minab, Iran gần trường tiểu học. Sau khi phân tích cùng các chuyên gia hình ảnh, kết luận vẫn là: không có bằng chứng thuyết phục cho thấy video giả hoặc bị chỉnh sửa. Câu chữ nói lên thời đại mới. Ngay cả khi hình ảnh có vẻ thật, người kiểm chứng cũng không dám khẳng định như trước.
Người từng làm nghề bảo vệ sự thật
Farid, 60 tuổi, là một trong những chuyên gia pháp y kỹ thuật số hàng đầu thế giới và từng giúp phát triển công nghệ nhận diện nội dung lạm dụng trẻ em trên internet, dẫn đến hàng chục triệu báo cáo mỗi năm, nhiều vụ bắt giữ và giải cứu. Khi deepfake bắt đầu lan rộng, ông xây công cụ phát hiện sự lệch pha giữa giọng nói và chuyển động môi, đo ánh sáng, bóng đổ, điểm tụ và các quy luật vật lý trong hình ảnh. Suốt nhiều năm, công việc của Farid là tìm ra phần giả hiếm hoi trong thế giới phần lớn hình ảnh được mặc nhiên xem là thật. Tuy nhiên, AI đảo ngược tỷ lệ này. Giờ đây, giả mạo không còn là ngoại lệ; nó là dòng chảy thường trực.
Mỗi ngày, ông nhận yêu cầu từ chính phủ, tổ chức nhân quyền, nhà báo, cảnh sát, luật sư và người dân bình thường: video này thật hay giả? Giọng nói này có phải người đấy không? Tổng giám đốc trên Zoom yêu cầu chuyển 25 triệu USD là người thật hay kẻ mạo danh? Câu hỏi lặp đi lặp lại: chuyện quái gì đang xảy ra ngoài kia?
Khi mắt người trở nên vô dụng
Điều khiến Farid lo sợ không chỉ là công nghệ tốt hơn mà là tốc độ. Bài đăng trên mạng xã hội có “nửa đời” chưa tới 90s. Trong 20’, dư luận có thể quyết định xong. Video giả có thể làm lung lay thị trường chứng khoán, hủy hoại danh tiếng, kích động bạo lực hoặc phủ bóng nghi ngờ lên tội ác thật, kiểm chứng chậm và đòi hỏi đo đạc, phân tích khung hình, kiểm tra địa điểm, ánh sáng, âm thanh, bóng đổ, chuyển động, dữ liệu nền. Chuyên gia có thể chứng minh điều gì đó, nhưng khi kết luận xuất hiện, thiệt hại thường xảy ra.
Farid nói với sinh viên Berkeley rằng deepfake giờ “dễ, rẻ, nhanh và đáng tin cậy”; phát hiện thì tốn kém và khó khăn. Khi sinh viên hỏi liệu có giải pháp gần nào không, ông dừng lại rồi trả lời: “Chúng ta tiêu rồi.” Đây không phải lời buông xuôi mà là cách ông buộc người nghe hiểu quy mô vấn đề. Trong vòng một, hai năm, ông cảnh báo hệ thống thị giác của con người – khả năng nhìn và tự tin rằng bản thân thấy sự thật – có thể trở nên gần như vô dụng trước hình ảnh số.
Deepfake không còn là trò đùa
Farid nhớ những ngày tin giả hình ảnh còn là các đoạn video mờ về cá mập bơi trên đường. Giờ đây, deepfake bước vào chiến tranh, bầu cử, lừa đảo tài chính, bắt cóc giả và phá hoại doanh nghiệp. Hình ảnh giả về Lầu Năm Góc nổ tung từng làm thị trường chứng khoán chao đảo trong vài phút. Các video giả từ chiến tranh Ukraine ban đầu dễ nhận ra, nhưng đến Gaza đã tinh vi hơn. Khi chiến tranh Iran nổ ra, những đoạn video AI ngắn gần như không thể phân biệt với video thật bằng mắt thường.
Các chiến dịch lừa đảo cũng đổi cấp. Chỉ cần ảnh tĩnh và đoạn âm thanh 10s, tội phạm không chuyên cũng có thể tạo giọng nói, khuôn mặt và sự hiện diện trực tuyến của người khác. Farid từng trở thành nạn nhân khi số điện thoại bị giả mạo và giọng ông bị AI nhân bản để gọi cho đồng nghiệp trong một vụ nhạy cảm. Từ đây, ông và vợ phải dùng “mật khẩu an toàn” để xác nhận danh tính trong các cuộc gọi quan trọng. Khi ngay cả chuyên gia deepfake phải xác minh người thân qua mật khẩu, xã hội bước vào tầng bất an mới.
Công nghệ chạy nhanh hơn trách nhiệm
Farid không phải người ghét công nghệ. Ông dùng AI để viết mã, chỉnh email, lái xe bán tự động. Ông hiểu sức mạnh sáng tạo của AI. Tuy nhiên, điều khiến ông phẫn nộ là tốc độ triển khai thiếu trách nhiệm của các công ty công nghệ. Ở vùng Vịnh San Francisco, biển quảng cáo AI phủ khắp nơi hứa hẹn tái tạo y tế, giáo dục và tương lai kinh doanh. Biển quảng cáo viết: “Ngừng thuê con người.” Trong lớp học, sinh viên khoa học máy tính của Farid lo không tìm được việc vì doanh nghiệp chờ xem máy móc có thể thay thế họ tới đâu. Farid tin giới học thuật và doanh nghiệp không thể chỉ say mê bài toán kỹ thuật trong khi thế giới bên ngoài bốc cháy. AI bị vũ khí hóa chống lại con người và đoàn tàu rời ga với tốc độ không tưởng.
Chạy trốn về Vermont nhưng không thoát khỏi internet
Quá tải vì các vụ việc, Farid và vợ, Emily Cooper, một nhà khoa học thị giác ở Berkeley quyết định rời California để tới căn nhà gỗ vùng nông thôn Vermont. Họ muốn có không gian, ánh sáng tự nhiên, rừng, núi, sự yên tĩnh và khoảng cách với văn hóa công nghệ Thung lũng Silicon. Ở đây, họ chặt củi, xếp gỗ, đi bộ trong rừng, học cách nhìn lại thế giới thật: hoa dại, suối, chim, đá phủ rêu, một thân cây bạch dương đổ. Farid thấy nhẹ lòng. Sau nhiều tháng chìm trong hình ảnh chiến tranh và giả mạo, việc cắt, chẻ, xếp củi đem lại cảm giác tiến bộ cụ thể hiếm hoi. Tuy nhiên, email vẫn đến trước bình minh. Video giả về một vụ ám sát hụt. Hình ảnh AI gán một nghi phạm với Tom Hanks, Barack Obama, đội Dallas Cowboys, chương trình Artemis II, Taylor Swift và Giáo hoàng. Tin nhắn nhờ xác minh vụ nổ ở sân bay Dubai, vụ tấn công nhà thờ Hồi giáo ở Lebanon, bằng chứng video trong vụ án hình sự.
Khủng hoảng niềm tin thời AI
Câu chuyện của Hany Farid không chỉ là chân dung của chuyên gia kiệt sức mà là lời cảnh báo về nền văn minh đang mất khả năng đồng thuận trên những gì mắt thấy tai nghe. Khi giả mạo rẻ còn thật lại đắt, sự thật sẽ không tự thắng mà cần hạ tầng kiểm chứng, chuẩn xác thực nguồn gốc, nền tảng công nghệ có trách nhiệm và một công chúng bớt dễ bị cuốn theo khoảnh khắc đầu tiên. Vấn đề không phải là mọi hình ảnh đều giả. Nguy hiểm hơn, mọi hình ảnh thật đều có thể bị nghi là giả. Kẻ nói dối có thêm công cụ để bịa đặt; kẻ gây tội có thêm cái cớ để phủ nhận bằng chứng.
Farid vẫn tin có thể giải nhiều bí ẩn AI. Song ông cũng biết sự thật đang thua ở tốc độ. Trong kỷ nguyên deepfake, trận chiến không chỉ là giữa thật và giả. Đây là cuộc đua giữa kiểm chứng và lan truyền, giữa bằng chứng và cảm xúc, giữa thời gian của chuyên gia và thời gian của internet. Hiện tại, internet thường chạy nhanh hơn.
shared via nytimes,
