Có phải nhân loại đang bước vào “Thời đại Trục” thứ hai?
26/05/26
 |
| Ảnh: Studio Nokori |
Ngày nay, nhân loại đang sống trong thời khắc cạn kiệt nghiêm trọng đất xã hội. Tình trạng ấy có ba triệu chứng: Anomie, sự xói mòn chuẩn mực đạo đức, sụp đổ của hành vi luân lý; Atomie, sự tan rã của liên kết xã hội thành cô đơn và các buồng vang phân cực; và Atrophy: sự teo tóp của những năng lực giúp con người sáng tạo, trò chuyện và cộng tác theo cách thể hiện nhân tính.
Bên dưới ba triệu chứng ấy là một tầng sâu hơn, thời đại AI hiện nay tạo ra tình trạng độc canh tri thức, thể hiện ở kiểu biết duy nhất, có tính tính toán, nhìn thế giới như tập hợp các đối tượng.
Chất lượng giao diện giữa con người và AI định hình tương lai xã hội. Trong năm 2026, hơn 2,5 nghìn tỷ USD được dự báo sẽ đổ vào AI, nhưng phần con người của phương trình: năng lực cảm nhận, liên hệ và cùng kiến tạo ý nghĩa gần như không nhận được gì. Đây là sự cạn kiệt đất ở quy mô văn minh, xuất phát từ biến đổi khí hậu và mất đa dạng sinh học; chia rẽ xã hội, phân cực và chiến tranh; và từ hệ quả của sự suy sụp tinh thần.
Vì thế, chúng ta đang đứng trước ngưỡng chuyển đổi: cuộc đa khủng hoảng đòi hỏi chính sách hay công nghệ tốt hơn và thay đổi cấu trúc ý thức.
Thời đại Trục đầu tiên
Khoảng 2.500 năm trước, điều phi thường đã xảy ra trên khắp lục địa Á-Âu. Trong bối cảnh các nền văn minh Thời đại Đồng sụp đổ, đế chế tan rã, thành bang cạnh tranh, di cư và chiến tranh tái định hình xã hội, những trật tự thần thoại cũ không còn đủ sức chứa trải nghiệm con người. Từ biến động ấy, các câu hỏi mới xuất hiện: Làm người nghĩa là gì? Ta nên sống ra sao? Vị trí của ta trong trật tự rộng lớn hơn là gì?
Trong vài thế kỷ, các câu trả lời kết tinh thành nhiều truyền thống minh triết lớn. Ở Trung Quốc, Khổng Tử, Lão Tử và Trang Tử bàn về đạo đức, hài hòa và sự thuận theo Đạo. Ở Ấn Độ, các truyền thống Upanishad, Đức Phật và Mahavira khảo sát ý thức, giải thoát và bất bạo động. Ở Ba Tư, Zarathustra bàn về cuộc đấu tranh đạo đức vũ trụ giữa thiện và ác. Trong thế giới Hebrew, các nhà tiên tri như Isaiah kêu gọi công lý và độc thần giáo đạo đức. Ở Hy Lạp, Socrates, Plato và Aristotle mở ra truy vấn hệ thống về đạo đức, tri thức và bản chất thực tại.
Triết gia Đức Karl Jaspers gọi đây là Thời đại Trục. Dù khác biệt, các phong trào này cùng khám phá chiều sâu nội tâm của con người, phát triển năng lực phản tỉnh đạo đức, lòng trắc ẩn và các nguyên tắc luân lý phổ quát. Một trục dọc mới mở ra, nối đời sống nội tâm cá nhân với trật tự đạo đức phổ quát, nền tảng hiện hữu vượt khỏi cái tôi.
Nhưng chuyển đổi này cũng gây ra hậu quả ngoài dự tính. Như triết gia Canada Charles Taylor lập luận, tiến trình ấy về lâu dài dẫn đến hiện đại tính và cái tôi “được bọc kín”: tự chủ, tự trao quyền, nhưng ngày càng tách khỏi vũ trụ rộng lớn. Thời đại Trục đầu tiên mở chiều sâu nội tâm cá nhân, nhưng làm lỏng trải nghiệm gắn bó với toàn thể.
AI như tấm gương của hiện đại tính
Thời đại AI là đỉnh điểm của dòng hiện đại tính mang tính khai thác, đồng thời là tấm gương phản chiếu rõ nhất. AI là sự tự động hóa rực rỡ của lối biết chủ thể-khách thể: trí tuệ không có nội tâm, khuôn mẫu không có hiện diện, dự đoán không có cảm nhận sâu. Cấu trúc ý thức Thời đại Trục đầu tiên mở ra được cơ giới hóa ở mặt hướng ra ngoài, nhưng bị cắt khỏi nguồn sống bên trong.
Ví dụ điển hình là sụp đổ mô hình. AI được huấn luyện và dễ xuống cấp nhanh chóng, ngay cả tỷ lệ rất nhỏ dữ liệu do AI tạo ra cũng có thể kích hoạt sự sụp đổ. Cách khắc phục duy nhất là nguồn nội dung do con người tạo ra phải liên tục tăng. Nhưng hơn 74% trang web mới xuất bản hiện chứa văn bản do AI tạo. Từ năm 2022, tuyển dụng lập trình viên cấp thấp giảm 67%. Cỗ máy đang tiêu thụ chính nguồn sống bản thân phụ thuộc.
Ở phía con người, hiện tượng tương đương là nợ nhận thức. Theo nghiên cứu gần đây của MIT Media Lab, khi AI được dùng thụ động để xử lý công việc nhận thức, kết nối thần kinh yếu đi, khả năng ghi nhớ giảm và chất lượng đầu ra đi xuống. Bộ não, giống mô hình ngôn ngữ lớn, suy thoái khi bị tách khỏi nguồn tham gia sống động.
Sụp đổ mô hình và nợ nhận thức không phải vấn đề rời rạc, cả hai cùng thuộc động lực làm cạn kiệt đất xã hội, biểu hiện thành anomie, atomie và atrophy trong các hệ thống xã hội toàn cầu. Đồng thời chỉ ra vấn đề sâu hơn: ta đang vận hành hình thức hiểu biết duy nhất; khi hình thức ấy tiêu thụ nền tảng của chính nó, toàn bộ hệ thống suy thoái.
Ba loại trí tuệ
AI cho thấy “trí tuệ” không phải duy nhất. Có ít nhất ba loại trí tuệ cần được cân bằng và tích hợp trong thể chế và hệ thống xã hội.
Thứ nhất là trí tuệ nhân tạo, dựa trên Lập trường tri thức ngôi thứ ba: thế giới như tập hợp đối tượng và môi trường được định hình bằng dữ liệu, Al mạnh mẽ, nhưng bị khóa trong các khuôn mẫu quá khứ.
Thứ hai là trí tuệ hữu cơ: gồm trải nghiệm chủ quan, kinh nghiệm liên chủ thể và hiểu biết khách quan; nhìn thế giới như không gian chung của các sinh thể cùng tồn tại, chứa nhiều góc nhìn quan hệ.
Thứ ba là trí tuệ trường hay trí tuệ nguồn: Lập trường chuyển từ nhìn thế giới như tập hợp đối tượng sang nhìn từ nguồn, nơi mọi góc nhìn phát sinh. Đây không chỉ là thay đổi trong vấn đề được quan sát, mà trong chính trạng thái hiện hữu của người quan sát.
Ba trí tuệ này đi từ nhận thức đơn tri thức của AI, sang nhận thức đa tri thức của trí tuệ hữu cơ, cuối cùng tới nhận thức siêu tri thức của trí tuệ nguồn. Để xã hội và hệ sinh thái thịnh vượng, cả ba cần được phát triển và tích hợp.
Ngưỡng Trục hiện nay
Sự chuyển đổi từ các nhóm săn bắt-hái lượm nhỏ sang nền văn minh phức tạp từng tạo ra Thời đại Trục đầu tiên. Ngày nay, đa khủng hoảng hành tinh như hỗn loạn khí hậu, di cư lớn, chiến tranh gia tăng và AI biến đổi mạnh trở thành đứt gãy có tầm vóc tương tự.
Nếu Thời đại Trục đầu tiên làm sâu nội tâm cá nhân, ngưỡng hiện nay đòi hỏi điều mới: làm sâu nội tâm tập thể. Những câu hỏi “Làm người là gì?”, “Tôi là ai?”, “Tôi ở đây để làm gì?”, “Chúng ta ở đây để làm gì?” từng bùng lên trong Thời đại Trục đầu tiên, nay trở lại ở cấp độ tập thể.
Để đối diện chúng, cần cả ba hình thức trí tuệ vận hành cùng nhau, với trí tuệ nguồn làm nền. Đồng thời cần các công nghệ lãnh đạo xã hội dựa trên nhận thức: phương pháp, công cụ và cấu trúc hỗ trợ nhằm nuôi dưỡng đất xã hội, nơi năng lực hành động tập thể nảy sinh.
Phương Tây luôn có hai dòng văn hóa. Dòng thứ nhất là khai thác: chủ nghĩa tư bản công nghiệp, mở rộng thuộc địa, tối đa hóa lợi ích cổ đông và nay là độc canh AI. Dòng thứ hai là tái sinh, âm thầm nhưng bền bỉ: Goethe với khoa học tham dự, Henri Bortoft với cách nhìn toàn thể qua bộ phận, Francisco Varela nối thực hành hiện tượng học với thần kinh học, và truyền thống bildung của Đức về việc bồi dưỡng con người toàn vẹn, truyền cảm hứng cho phong trào trường cao đẳng dân gian Đan Mạch, góp phần chuyển vùng Bắc Âu từ các xã hội phong kiến nghèo thành một số nền dân chủ thành công nhất thế giới chỉ trong một thế hệ.
Ảnh hưởng ấy lan sang Mỹ. Đầu thập niên 1930, nhà giáo dục Myles Horton học mô hình trường dân gian ở Đan Mạch rồi về Tennessee lập Highlander Folk School: không điểm số, không bằng cấp, chỉ có con người cùng học cách hành động vì điều quan trọng. Bốn tháng trước khi từ chối nhường ghế trên xe buýt, Rosa Parks từng dự hội thảo tại Highlander. Martin Luther King, John Lewis và Ralph Abernathy cũng từng được đào tạo ở đó.
Tái thiết cho kỷ nguyên AI
Giống như Thời đại Trục đầu tiên tạo ra các thể chế và thực hành mới, thời khắc hiện nay đòi hỏi chúng ta tái tưởng tượng giáo dục, truyền thông, dân chủ và kinh tế. Giáo dục phải chuyển từ truyền đạt tri thức sang nuôi dưỡng năng lực đa tri thức và siêu tri thức. Cần xây dựng mô hình hệ thống giáo dục cộng đồng thế hệ mới miễn phí, chất lượng cao, gắn với địa phương và vùng miền cho thời đại hành tinh.
Hệ sinh thái thông tin và truyền thông phải chuyển từ khai thác sự chú ý sang kiến tạo hiểu biết. Các cấu trúc dân chủ phải vượt khỏi hình thức thủ tục dễ bị nhóm lợi ích chi phối. Hội đồng công dân, được thử nghiệm từ Ireland đến Đài Loan và Đại hội Công dân Toàn cầu trong khuôn khổ COP30, là ví dụ về không gian thảo luận nơi công dân cùng học, cùng cảm nhận và đưa ra khuyến nghị từ hiểu biết chung.
Kinh tế cũng phải vượt khỏi tối đa hóa giá trị cổ đông, biểu hiện hoàn hảo của trí tuệ đơn tri thức. Cần tái cân bằng ba trí tuệ trong quản trị kinh tế, chẳng hạn qua các cơ chế tài chính và phối hợp vùng nhằm kết nối đất khỏe, thực phẩm khỏe và sức khỏe con người như hệ sinh thái tích hợp.
Trung tâm của việc này là khế ước xã hội mới cho kỷ nguyên AI. Việc biến trải nghiệm sống thành dữ liệu buôn bán, thao túng hành vi, kích hoạt giận dữ, thù ghét và sợ hãi nhằm tối đa hóa tương tác không nên được coi là hợp pháp. Con người và cộng đồng phải là chủ thể, không phải nguyên liệu thô của nền kinh tế AI.
Thay đổi hệ thống phức hợp không đến từ kiểm soát tập trung hay kế hoạch tổng thể. Một gợi ý từ lý thuyết hệ thống phi tuyến, thường gắn với nhà hóa học Ilya Prigogine, nhận định khi hệ thống phức tạp xa trạng thái cân bằng, các “đảo kết dính” nhỏ trong biển hỗn loạn có thể đẩy toàn hệ thống lên trật tự cao hơn. Các hội đồng công dân, trường học tái tưởng tượng, trang trại tái sinh, doanh nghiệp sứ mệnh và khế ước xã hội chính là những đảo như vậy.
shared via noema,
