AI đang làm gì với nghệ thuật?
03/06/26
 |
| Hình ảnh lấy cảm hứng từ những bức ảnh lịch sử năm 1878 của Eadweard Muybridge, được tạo ra bằng một số công cụ AI, bao gồm DALL-E 2, RunwayML và Topaz Gigapixel. Các hình ảnh do AI tạo ra được lặp đi lặp lại và được xếp lớp thủ công. Ảnh: Kristian Glenn |
Năm 1835, William Henry Fox Talbot chụp bức ảnh thô sơ về điền trang riêng và tuyên bố đó là ngôi nhà đầu tiên “tự vẽ” được chân dung. Với Talbot, kỹ thuật calotype gần như xóa bỏ sự can thiệp của con người: hình ảnh được tạo ra “chỉ nhờ tác động của ánh sáng lên giấy nhạy sáng”. Theo cách nói ấy, nhiếp ảnh trao cho tự nhiên cây bút chì để tự tái hiện mình bằng quang học và hóa học.
Câu chuyện về căn nhà “tự vẽ” cho thấy nhiếp ảnh ngay từ đầu là câu chuyện tự động hóa. Đến giữa thế kỷ 19, hình ảnh chi tiết không nhất thiết cần họa viên; máy ảnh có thể làm việc đó nhanh hơn, rẻ hơn và chính xác hơn bàn tay người. Nhưng chính lời hứa loại bỏ sai sót mở ra tranh luận lớn: hình ảnh do máy tạo ra có thể là nghệ thuật không? Nếu có, sáng tạo của con người nằm ở đâu?
Sau một thế kỷ tranh cãi, nhiếp ảnh được chấp nhận như tư liệu cơ học khách quan và phương pháp biểu đạt sáng tạo. Một cách hiểu nhận định tác quyền nằm ở hai đầu quy trình: chọn khung hình và xử lý ảnh; máy ảnh làm phần còn lại. Cách hiểu khác đánh giá người chụp tác động ở mọi bước, như vẽ bằng ánh sáng. Lập luận thứ hai giúp nhiếp ảnh được bảo hộ bản quyền; lập luận thứ nhất khiến máy ảnh phù hợp với châu Âu công nghiệp hóa và giúp thị trường nhiếp ảnh thương mại bùng nổ.
Ngày nay, câu hỏi cũ trở lại với AI. Các công cụ của OpenAI, Stability.ai và nhiều công ty khác cho phép người dùng gõ câu lệnh tạo hình ảnh “mới”, được tổng hợp từ kho ảnh thu thập trên internet, theo những cách vừa bí ẩn vừa gây tranh cãi. Ảnh AI tràn vào những không gian từng dành cho tác giả con người: thi hội họa, thiết kế thương mại, chân dung. Mỹ thuật từng được xem là thành trì cuối cùng của sáng tạo con người; giờ chất lượng ngày càng cao của hình ảnh AI buộc ta đặt câu hỏi: liệu có thể tự động hóa quy trình vốn được coi là biểu hiện của con người?
Đầu năm nay, vụ kiện chống Stability AI xoay quanh câu hỏi liệu tính nguyên bản có phải đặc quyền của con người hay không. Câu trả lời của luật bản quyền sẽ tác động lớn đến kinh tế sáng tạo. Nhưng lịch sử nhiếp ảnh gợi ý cuộc tranh luận này có thể không được giải quyết nhanh gọn, hay chỉ bởi các thiết chế gác cổng văn hóa quen thuộc.
Nhiếp ảnh từng bị nghi ngờ tương tự AI
Trong thế kỷ 19, niềm tin vào tính khách quan của máy ảnh được xây dựng bằng việc nhấn mạnh nhiếp ảnh đứng ngoài chủ quan con người. Talbot ca ngợi căn nhà “tự vẽ” vì loại bỏ diễn giải của họa sĩ. Louis Daguerre và Joseph Nicéphore Niépce, hai người Pháp cũng có tuyên bố vững chắc về việc phát minh nhiếp ảnh, xem việc loại bỏ họa viên là bước then chốt giúp “cố định” biểu hiện thị giác của tự nhiên.
Trong khoa học thế kỷ 19, ảnh chụp mẫu sinh học và giải phẫu dần thay thế minh họa thủ công như hình thức trực quan đáng tin hơn, dù đôi khi kém rõ hơn. Ảnh có thể mờ, nhưng vì được tạo bằng máy, nên vẫn được xem là ít bị con người bóp méo hơn. Cách miêu tả ấy giúp nhiếp ảnh được tin cậy, nhưng gây rắc rối cho vấn đề tác giả. Nếu nhiếp ảnh là vẽ tự động, nhiếp ảnh gia có phải nghệ sĩ không, hay chỉ như người vận hành máy?
Ứng viên ban đầu cho vai trò “tác giả” của ảnh là ánh sáng. Năm 1826, công nghệ do Niépce tạo ra cần phơi nắng cả ngày, nên được gọi là heliography (mặt trời viết). Trong thập niên 1830, nhà phê bình Elizabeth Eastlake gọi công cụ nhiếp ảnh là “bút chì mặt trời”. Đến Salon năm 1859, Charles Baudelaire chế giễu nhiếp ảnh như dạng sùng bái mặt trời cuồng tín, đồng thời phản đối việc coi nhiếp ảnh là nghệ thuật lẫn niềm tin sao chép hiện thực hoàn hảo.
Khi ấy, tính khách quan của ảnh chưa phải giá trị phổ quát. Daguerreotype, calotype và các kỹ thuật khác cho ra hình ảnh rất khác nhau, đều mờ hơn ảnh ngày nay. Vậy đâu là cách tái hiện “đúng” hiện thực? Trong thế kỷ 19, dù giới phê bình quý tộc phản đối, nhiếp ảnh thương mại vẫn trở thành thị trường ở Pháp. Lợi nhuận khiến lập luận nhiếp ảnh thiếu giá trị sáng tạo dần yếu đi. Nhưng để ảnh trở thành tài sản thương mại, phải xác định rõ người sở hữu: máy ảnh hay người chụp.
Tháng 4/1862, tòa án Pháp lần đầu công nhận nhiếp ảnh là nghệ thuật sáng tạo khi studio Mayer et Pierson thắng kiện, ngăn việc bán các chân dung người nổi tiếng đã bị chỉnh sửa từ ảnh gốc. Trước đó cùng năm, tòa từng bác đơn vì nhận định nhiếp ảnh chỉ là quy trình hóa học tự động dùng máy để cố định hình ảnh sự vật. Ở phiên phúc thẩm, Mayer et Pierson đưa con người trở lại quy trình thông qua cách gọi ảnh là les dessins photographiques (những bức vẽ nhiếp ảnh). Theo lập luận này, việc dàn dựng, chụp và xử lý ảnh trong phòng tối là quá trình sáng tạo. Máy ảnh là cây bút vẽ bằng ánh sáng, nhưng vẫn do con người cầm.
Phán quyết hợp thức hóa tính hai mặt của ảnh: vừa nghệ thuật, vừa tư liệu. Nếu tòa kết luận ảnh không được bảo hộ vì máy làm phần lớn công việc, nhiều câu hỏi khó hơn mở ra: họa sĩ dùng học trò trong xưởng lớn thì sao? Thợ khắc bán bản khắc dựa trên tranh nổi tiếng thì sao? Người mẫu, người làm vườn, hay chủ thể được vẽ có thể đòi quyền tác giả không? Việc chấp nhận nhiếp ảnh như hình thức lai giúp tránh chuỗi rắc rối pháp lý lớn hơn.
Đến cuối thế kỷ 19, phần lớn thị trường nghệ thuật phương Tây đã bảo hộ bản quyền cho ảnh. Tuy vậy, nhiếp ảnh gia vẫn thường bị xem như kỹ thuật viên. Năm 1899, Alfred Stieglitz than phiền sau khi chọn chủ thể, tạo dáng, ánh sáng, phơi sáng và rửa ảnh, mọi bước còn lại bị coi là “ít hoặc không cần suy nghĩ”. Trong thế kỷ 19, nhiếp ảnh thắng về pháp lý, nhưng mất phần lớn thế kỷ 20 nhằm thuyết phục các bảo tàng chấp nhận đó là nghệ thuật.
AI, bản quyền và lời hứa dân chủ hóa
Thành công của nhiếp ảnh phụ thuộc nhiều vào cách miêu tả phù hợp với thời đại công nghiệp. Độ tin cậy cơ học khiến ảnh trở thành hình thức thị giác thích hợp với châu Âu công nghiệp hóa. Nhưng để bước vào kinh tế sáng tạo, nhiếp ảnh vẫn cần được gắn với tác quyền con người.
Ngày nay, những người ủng hộ ảnh AI cũng sử dụng ngôn ngữ hợp với tinh thần thời đại: dân chủ hóa. Stability AI, một trong các bị đơn trong vụ kiện của nghệ sĩ có tác phẩm xuất hiện trong dữ liệu huấn luyện, từng trả tiền cho LAION, tổ chức phi lợi nhuận Đức nhằm xây cơ sở dữ liệu nguồn mở với hàng tỷ hình ảnh. LAION tự miêu tả là “100% phi lợi nhuận”, “100% miễn phí”, phục vụ “giải phóng” nghiên cứu học máy, hỗ trợ “giáo dục công mở” và tái sử dụng dữ liệu theo cách “thân thiện môi trường”.
Đồng thời, Stability AI tự giới thiệu là “AI bởi nhân dân, vì nhân dân”, dù biến Stable Diffusion, mô hình tạo ảnh từ văn bản, thành tài sản sinh lợi. Dễ sử dụng là điểm bán hàng hấp dẫn: người muốn làm nghệ thuật số không còn cần phần mềm đắt đỏ để tạo hình ảnh.
Ngược lại, các nghệ sĩ kiện Stable Diffusion xem ngôn ngữ bình đẳng ấy là chiêu bài nhằm khai thác vùng xám pháp lý quanh dữ liệu internet. Trong một phỏng vấn, Tim Holz, nhà sáng lập Midjourney cho biết: “mọi mô hình AI lớn về cơ bản đều được huấn luyện trên những thứ có trên internet. Và hiện giờ điều đó ổn, chưa có luật quy định cụ thể.” Các nghệ sĩ phản bác ảnh AI hấp dẫn vì dữ liệu huấn luyện chứa tác phẩm có bản quyền, không phải sáng tạo nguyên bản, và chỉ như “tranh cắt dán của thế kỷ 21”.
Dù vậy, vì nhanh, rẻ và dễ dùng, nghệ thuật AI vẫn hút người dùng. trong năm ngày sau khi ra mắt tính năng “magic avatars”, ứng dụng Lensa, tạo chân dung cá nhân bằng AI, thu 8,2 triệu USD. Trên diễn đàn Reddit về DALL-E 2, người dùng nói về “prompt engineering” (kỹ thuật viết lệnh) nhấn mạnh vai trò con người trong việc triệu hồi hình ảnh từ dữ liệu. Một số người còn dùng khái niệm “synthography” (nghệ thuật tổng hợp bằng AI), gợi ý quy trình tổng hợp thẩm mỹ phức tạp hơn thao tác bấm nút. Như Talbot và các đồng nghiệp thế kỷ 19, họ lập luận AI chỉ tự động hóa phần tốn thời gian của hội họa, giải phóng tư duy con người cho sáng tạo bậc cao.
Những người phản đối nhấn mạnh các từ như “prompt engineering” hay “synthography” chỉ nhằm đặt ảnh AI ngang hàng với tác phẩm của nghệ sĩ. Nhưng tương tự với nhiếp ảnh, tranh luận về AI thường bỏ qua thực tế: chính quan niệm về sáng tạo con người luôn bị định hình bởi thương mại hóa, công cụ và lao động.
Tự động hóa không xóa bỏ được con người
Trong lịch sử dài của hình ảnh, nghệ thuật AI có thể làm dịu nỗi sợ mở ra một tương lai phản địa đàng. Công nghệ mới có thể đe dọa một số nghề, nhưng thay thế con người không phải định mệnh. Thị trường có thể được điều chỉnh nhằm giảm thất nghiệp trong các giai đoạn chuyển đổi. Học giả luật Ewan McGaughey chỉ ra, sau Thế chiến II, dù có 42% lao động dư thừa, nhưng nước Anh vẫn duy trì toàn dụng lao động. Trong tranh luận hiện nay, nguyên nhân bấp bênh thường liên quan nhiều đến sự xói mòn bảo vệ lao động trong thế kỷ 20 hơn là tự động hóa đơn thuần.
Với nhiếp ảnh, con người từng tạo huyền thoại: máy ảnh tự động hóa việc tạo hình không cần diễn giải. Nhưng để thương mại hóa, chúng ta miêu tả phương pháp này như hình thức vẽ bằng ánh sáng do con người điều khiển. Cách hiểu tách rời người và máy không đủ giải thích cho cách con người kết hợp với công cụ.
Ảnh AI chắc chắn tác động lớn đến luật bản quyền. Nhưng phản ứng chống lại ý tưởng “máy tính làm nghệ thuật” bỏ qua việc tính toán đã được đưa vào nghệ thuật từ lâu. Người dùng iPad và phần mềm tạo hình ảnh trông như tranh vẽ tay có kém sáng tạo hơn người vẽ hoàn toàn bằng tay không? Có thể đánh giá hình thức nào công phu hơn, nhưng rất khó khẳng định hình thức nào nguyên bản hơn.
AI không thể xóa sổ nghệ thuật con người, nhưng sẽ sắp xếp lại các động lực thị trường của kinh tế sáng tạo. Tương tự như bài luận ở trường đại học, khi một thể loại sáng tạo bị AI đe dọa, sản phẩm dần được đánh giá nhiều hơn ở quy trình, không chỉ ở hàng hóa cuối cùng.
Với các nhà sử học văn hóa thị giác, tranh luận về ảnh AI cho thấy nhiều vấn đề về thời điểm chính trị hiện nay. Các công ty công nghệ tư nhân miêu tả cơ sở dữ liệu mở quy mô lớn là “dân chủ”, còn nghệ sĩ có tác phẩm bị tích hợp đòi bảo vệ quyền sở hữu mạnh hơn. Trong thời đại “sự thật” bị chia rẽ bởi đảng phái, con người không còn có thể trú ẩn trong hiện thực của ảnh chụp. Công cụ tạo ảnh AI có thể bắt chước hoàn hảo diện mạo của nhiếp ảnh truyền thống, buộc ta đối diện với sự thật cũ: hình ảnh, dù do máy hay người tạo ra, luôn được sản xuất trong những điều kiện rất con người.
shared via noema,
