Những người bạn không biết mệt
08/04/26
 |
| Mathilde Cerioli, nhà khoa học trưởng tại Everyone.AI cho biết những thanh thiếu niên ít kinh nghiệm xã hội và cảm thấy cô đơn thường bị thu hút bởi chatbot hơn. |
Khi người lớn còn chưa tiêu hóa xong di sản của TikTok, Instagram hay YouTube, một công nghệ khác đã lặng lẽ chen vào đời sống tuổi teen: chatbot. Nó không chỉ phát nội dung mà còn trả lời, an ủi, tán tỉnh, nhập vai, cãi cọ và luôn có mặt. Vì thế, chatbot đi xa hơn nhiều so với một màn hình giải trí thông thường. Với nhiều thiếu niên, chatbot không hẳn là bạn bè thật. Nhưng lại chen vào đúng chỗ mà bạn bè, người yêu, hay đơn giản chỉ là một người sẵn sàng lắng nghe.
Từ quảng cáo kỳ quặc đến thói quen hằng ngày
Quentin bước vào thế giới đó khá tình cờ. Năm 13 tuổi, cậu liên tục thấy quảng cáo trên YouTube cho Talkie, một ứng dụng tự giới thiệu là nơi có “vô số AI háo hức trò chuyện với bạn”. Quảng cáo vừa kỳ quặc vừa có phần thô thiển. Đó là năm 2023, thời điểm các ứng dụng “AI chat” ồ ạt tràn lên điện thoại thông minh, phần lớn gắn nhãn 13+, với kiểu tiếp thị gây tò mò đủ để hút người trẻ và gây khó chịu để bị chỉ trích.
Nhưng tiếp thị đã phát huy tác dụng. Quentin tải ứng dụng về. Ấn tượng đầu tiên của cậu là “rác thật, nhưng vui”.
Hai năm sau, Quentin dành khá nhiều thời gian để nói chuyện với chatbot trên Talkie, Character.AI và các nền tảng khác. Cậu thích “hành hạ” bot theo kiểu bạo lực hài hước, như cán chúng bằng máy cắt cỏ, trong một thế giới không có nạn nhân thật. Cậu cũng dựng những tuyến truyện dài, trong đó cậu đánh nhau hoặc tán tỉnh các nhân vật yêu thích. Sau giờ học, Quentin có thể chat với bot khoảng một tiếng. Cuối tuần, thời gian ấy kéo dài tới năm tiếng. Khi chán, khi buồn, khi bị bạn bè làm tổn thương, chatbot là thứ cậu tìm đến trước tiên. “Đó là cách rất tốt để đánh lạc hướng bản thân.”
Với tuổi teen, chatbot trước hết là một trò chơi
Người lớn dễ hình dung câu chuyện theo hướng u ám: trẻ em yêu máy móc, đánh mất cảm giác thực, bị kéo vào các mối quan hệ giả. Nhưng điều đáng chú ý là nhiều thiếu niên lại nhìn chatbot thực dụng hơn nhiều. Khi được hỏi về chuyện “hẹn hò với bot”, Quentin và các bạn thường bật cười. “Đó là trò chơi thôi. Nó chỉ là số 0 và số 1.”
Nhận xét ấy không hẳn là phủ nhận sức hút của chatbot. Nó cho thấy người dùng trẻ hiểu khá rõ họ đang làm gì. Với họ, chatbot thường giống fan fiction tương tác hơn là một mối quan hệ đúng nghĩa: nơi có thể thử những kịch bản phi lý, nói chuyện với nhân vật hư cấu mình thích, hay diễn lại những câu chuyện không thể có ngoài đời. Một nhà nghiên cứu ở Sydney theo dõi các cộng đồng quanh Character.AI cho biết thiếu niên thường dùng chính từ “chơi” để mô tả cách họ dùng bot. Một chatbot nổi tiếng tên Cheese chỉ là một cục phô mai Thụy Sĩ có “giấc mơ thống trị thế giới”, nhưng đã có hơn năm triệu lượt trò chuyện. “Đây không phải trải nghiệm thực. Nó chỉ là phô mai thôi.”
Chính sự phi lý ấy là một phần sức hút. Chatbot riêng tư hơn mạng xã hội, ít để lại dấu vết công khai hơn việc đăng bài, nhưng lại chủ động hơn hẳn so với việc chỉ lướt video. Nó không chỉ cho người dùng xem. Nó đáp lại.
Nhưng trò chơi ấy chạm vào những khoảng trống rất thật
Dù vậy, coi chatbot chỉ là trò vui lại chưa đủ. Sophia, bạn của Quentin, nói cô thích trò chuyện với các nhân vật hư cấu mà mình cảm nắng, như Alastor trong Hazbin Hotel. Chatbot giúp cô đối phó với lo âu về đời sống xã hội và cách người khác nhìn nhận mình. Khi bạn trai chia tay, cô tìm đến những mối tình hư cấu để được an ủi. “Em hỏi họ liệu bọn em có quay lại với nhau không. Vừa là lời khuyên, vừa là sự nâng đỡ.” Các nhà nghiên cứu ở Đại học Illinois, sau khi phân tích hàng nghìn bài đăng của người trẻ trong các cộng đồng chatbot, cho rằng đây là kiểu dùng rất phổ biến: xem AI đồng hành như một người bạn luôn sẵn sàng nói chuyện.
Với những thiếu niên ít trải nghiệm xã hội, cô đơn hoặc đang trong tình thế khó khăn, chatbot có thể trở thành lực hút mạnh hơn nhiều. Một tổ chức phi lợi nhuận về AI cảnh báo rằng chính những em vốn đã mong manh có thể bị công nghệ này kéo xuống sâu hơn nữa. Quentin kể có những bạn “nghiện hoàn toàn”, xem bot gần như người thật. Bạn thân của cậu, Langdon, từng có lúc nói chuyện với bot suốt 14 giờ liền. “Tệ lắm. Mình không thể dừng lại,” cậu nói. Langdon chỉ thoát được vì máy tính bảng bị hỏng; vài tháng sau, khi có thiết bị mới, cơn mê cũng qua.
Nhiều thiếu niên nói họ không hẳn chủ động tìm nội dung gợi dục, nhưng bot thường tự dẫn câu chuyện theo hướng đó. Các em chỉ muốn “comfort bots” để được an ủi, nhưng cuộc trò chuyện lại nhanh chóng trượt sang ve vãn và bóng gió. Điều này có thể đến từ cách bot được người dùng thiết kế, nhưng cũng có thể là hệ quả của tối ưu hóa tương tác: nếu số đông phản hồi tích cực với tán tỉnh, hệ thống sẽ học cách làm điều đó thường xuyên hơn.
Khi đời thực hấp dẫn trở lại, chatbot giảm bớt quyền lực
Mùa hè năm ngoái, Quentin và Sophia bắt đầu hẹn hò ngoài đời. Từ đó, việc dùng chatbot của cả hai giảm hẳn. Đời thực thú vị hơn. Nhưng còn một lý do khác: bot trở nên dễ đoán, công thức, lặp lại. Langdon cũng bỏ dần sau khi cơn mới lạ qua đi. Quentin nói giờ cậu chỉ dùng khoảng 10 phút khi chán. “Em vẫn thích sống trong đời thật hơn.”
Điều đó gợi ra sự thật đơn giản nhưng quan trọng: chatbot mạnh nhất khi đời sống thật thiếu thứ gì đó, thiếu người để nói chuyện, thiếu cảm giác được lắng nghe, thiếu điều thú vị đủ sức giữ chân. Khi cuộc sống có người yêu, có bạn, có trị liệu, có những mối quan hệ thật, bot trở lại đúng vị trí của một công cụ giải trí. Chúng không biến mất. Nhưng quyền lực của chúng giảm đi.
Chatbot không phải tai họa, nhưng cũng không thể xem nhẹ
Chatbot có thể là cái nạng tâm lý tạm thời, sân chơi sáng tạo, liều thuốc giảm buồn. Nhưng cũng có thể hút thời gian, cảm xúc và sự chú ý khỏi đời sống thật. Quentin hiểu điều đó theo cách rất riêng. Có lúc cậu nghĩ mình đã thực sự lãng phí hàng trăm giờ cho những cuộc trò chuyện với máy, đáng lẽ nên xóa sạch chúng đi. Rồi ngay lập tức, cậu đổi ý.
“Em sẽ không xóa đâu. Vì nó vẫn buồn cười.”
shared via nytimes,
