AI trở thành “bãi mìn” trong thượng đỉnh Trump – Tập
14/05/26
 |
| Máy bay chiến đấu không người lái trong cuộc duyệt binh của quân đội Trung Quốc tại Quảng trường Thiên An Môn, Bắc Kinh. Ảnh: Kevin Frayer |
Trong tuần này, khi Tổng thống Donald Trump và Chủ tịch Tập Cận Bình gặp nhau tại Bắc Kinh, hai nhà lãnh đạo được kỳ vọng sẽ lần đầu thảo luận về cách quản lý rủi ro từ AI. Nhưng trên thực tế, Mỹ và Trung Quốc dường như đang xa nhau hơn bao giờ hết trong vấn đề này. Cả hai đều nhìn thấy những nguy cơ rất lớn từ AI, nhưng không bên nào muốn là người đầu tiên giảm tốc trong cuộc đua công nghệ có ý nghĩa chiến lược này.
AI hiện không chỉ là câu chuyện của chatbot, phần mềm hay năng suất lao động. Mỹ và Trung Quốc đều đang chạy đua phát triển vũ khí tích hợp AI, có khả năng gây thiệt hại lớn mà không cần con người trực tiếp can thiệp. Các mô hình AI mạnh hơn cũng có thể mở đường cho những cuộc tấn công mạng làm tê liệt ngân hàng, lưới điện và hạ tầng thiết yếu toàn cầu. Nhiều chuyên gia còn cảnh báo AI có thể bị khủng bố lợi dụng, tạo ra mầm bệnh nguy hiểm hoặc trong kịch bản cực đoan hơn, phát triển đến mức vượt khỏi kiểm soát của con người.
Điểm khó nằm ở chỗ, chính những rủi ro ấy bị đặt trong cuộc cạnh tranh quyền lực giữa hai nền kinh tế lớn nhất thế giới. Tại cả Washington lẫn Bắc Kinh, nhiều nhà hoạch định chính sách lo ngại rằng nếu tự áp rào chắn với AI, chẳng hạn hạn chế khả năng công nghệ này hỗ trợ tạo vũ khí sinh học, bên kia sẽ tận dụng cơ hội để vượt lên.
Khi hợp tác bị nhìn bằng con mắt nghi ngờ
Trong vài tuần gần đây, quan chức Mỹ tự hào nói rằng AI đang giúp họ lựa chọn mục tiêu trong cuộc chiến tại Iran. Trung Quốc, trong cuộc duyệt binh lớn năm ngoái, cũng phô diễn các drone được thiết kế để bay tự động cùng chiến đấu cơ. Những tín hiệu này cho thấy AI đã bước sâu vào tính toán quân sự của cả hai bên.
Ngay cả những người ủng hộ hợp tác cũng phải rất thận trọng vì quan hệ địa chính trị căng thẳng. Đầu năm nay, ban tổ chức NeurIPS, diễn đàn học thuật lớn về AI, từng tuyên bố không nhận bài từ các nhà nghiên cứu thuộc các tổ chức bị Mỹ trừng phạt, trong đó có nhiều viện và doanh nghiệp lớn của Trung Quốc. Dù sau đó quyết định này được rút lại, nhiều học giả Trung Quốc vẫn nói sẽ tẩy chay diễn đàn.
Tại Mỹ, Thượng nghị sĩ Bernie Sanders từng mời các nhà nghiên cứu AI của Trung Quốc và Mỹ tham dự diễn đàn công khai ở Washington về hợp tác giảm rủi ro từ AI. Ông lập tức bị chỉ trích gay gắt, trong đó có Bộ trưởng Tài chính Scott Bessent, người đang giữ vai trò lớn trong định hình chính sách AI của Mỹ. Ông Bessent viết trên X rằng ông Sanders không nên mời người nước ngoài nói với Mỹ cách quản lý AI.
Căng thẳng công nghệ trước chuyến đi của Trump càng làm bầu không khí thêm nặng. Nhà Trắng gần đây cáo buộc các công ty AI Trung Quốc đánh cắp tài sản trí tuệ của doanh nghiệp Mỹ ở “quy mô công nghiệp”. Bắc Kinh cũng chặn nỗ lực của Meta mua lại Manus, startup AI do các kỹ sư Trung Quốc sáng lập, với lý do an ninh quốc gia.
Hai bên không cùng định nghĩa rủi ro
Một số chuyên gia vẫn hy vọng chuyến thăm của Trump có thể khởi động lại đối thoại. Chính quyền Trump, vốn trước đó nhấn mạnh nới lỏng quản lý AI, gần đây đã thể hiện lo ngại hơn về rủi ro an ninh mạng sau khi Anthropic công bố mô hình mạnh mới tên Mythos.
Tuy nhiên, hợp tác về AI khó hơn nhiều so với các nỗ lực kiểm soát rủi ro trong Chiến tranh Lạnh. Khi Mỹ và Liên Xô bàn về vũ khí hạt nhân, cả hai ít nhất cùng nhận thức rằng phải tránh việc sử dụng vũ khí hạt nhân ngoài ý muốn hoặc do tai nạn. Với AI, hai bên thậm chí chưa thống nhất rõ rủi ro lớn nhất là gì.
Các học giả Mỹ thường muốn bàn về rủi ro hiện sinh, như mầm bệnh do AI thiết kế, chiến tranh hạt nhân vô tình hoặc khả năng xuất hiện siêu trí tuệ vượt năng lực con người. Trong khi đó, giới nghiên cứu và quan chức Trung Quốc thường nhấn mạnh rủi ro với ổn định xã hội và an ninh nhà nước, chẳng hạn tin giả do AI thúc đẩy hoặc chatbot đưa ra câu trả lời thách thức kiểm soát internet nghiêm ngặt của Bắc Kinh.
Jeffrey Ding, giáo sư tại Đại học George Washington chuyên nghiên cứu cạnh tranh AI Mỹ – Trung, nói rằng hợp tác về công nghệ chiến lược vốn đã khó; càng khó hơn khi hai bên chưa có cách hiểu chung về vấn đề cần giải quyết.
Đối thoại từng mở ra rồi nhanh chóng mắc kẹt
Tháng 11/2023, Tổng thống Joe Biden và Chủ tịch Tập Cận Bình từng nhất trí thảo luận về rủi ro AI, lần đầu lãnh đạo hai nước công khai thừa nhận chủ đề này. Khoảng sáu tháng sau, đại diện hai bên gặp tại Geneva. Nhưng đối thoại nhanh chóng mắc kẹt. Quan chức Mỹ muốn bàn về khả năng AI bị lạm dụng, trong đó có bởi Trung Quốc. Quan chức Trung Quốc tập trung vào các biện pháp kiểm soát xuất khẩu của Mỹ mà họ cho là nhằm kìm hãm phát triển AI của Trung Quốc.
Ban đầu, cuộc gặp Geneva được miêu tả là bước đầu của nhiều vòng thảo luận. Nhưng các vòng tiếp theo không diễn ra. Cuối năm 2024, trong cuộc gặp cuối cùng giữa Biden và ông Tập, hai bên đồng ý bảo đảm con người kiểm soát vũ khí hạt nhân, thay vì giao cho AI. Tuy nhiên, cũng không có thêm chi tiết đáng kể nào sau đó.
Theo Scott Singer thuộc Quỹ Carnegie vì Hòa bình Quốc tế, ban đầu Mỹ không quá lo khi đưa Trung Quốc vào các cuộc thảo luận an toàn AI vì Washington tin mình đang dẫn đầu công nghệ. Nhưng đến đầu năm 2025, sự xuất hiện của DeepSeek, startup Trung Quốc với mô hình AI mạnh, khiến giới hoạch định chính sách Mỹ nhận ra AI Trung Quốc cũng có thể ảnh hưởng trực tiếp đến an ninh quốc gia Mỹ.
Nhận thức này làm tư duy cạnh tranh ở Washington cứng hơn. Chính quyền Trump thậm chí nêu rõ mục tiêu “thắng cuộc đua” với Trung Quốc như lý do để nới lỏng quy định AI trong nước.
Tín hiệu chính trị có thể là kết quả quan trọng nhất
Dù đối thoại chính thức đình trệ, các học giả hai nước vẫn duy trì những cuộc trao đổi không chính thức qua hội nghị học thuật và viện nghiên cứu. Một số đề xuất được đưa ra, như lập đường dây nóng khẩn cấp nếu xảy ra sự cố AI, hoặc xây dựng tiêu chuẩn chung để kiểm tra liệu AI có khả năng tổng hợp tác nhân sinh học nguy hiểm không.
Nhưng ngay cả những cuộc trao đổi này cũng chịu áp lực chính trị. Một số học giả Trung Quốc, nhất là trong giới an ninh – quốc phòng, nghi ngờ ý định của Mỹ. Họ cho rằng Washington nói về an toàn AI chỉ để làm chậm bước tiến của Trung Quốc, trong khi chính quyền Trump lại nới lỏng hạn chế trong nước. Ngược lại, phía Mỹ, nhiều người tin Trung Quốc đang âm thầm chạy đua tới siêu trí tuệ nhân tạo, dù Bắc Kinh ít công khai nói về mục tiêu này và thường nhấn mạnh các ứng dụng thực tế hơn.
Bất đồng còn xuất hiện ở tầng rất cơ bản. Trong một số đối thoại do Brookings và Đại học Thanh Hoa tổ chức, các bên thậm chí chưa thống nhất được nghĩa của những thuật ngữ nền tảng như “mất kiểm soát” với hệ thống AI.
Vì vậy, kết quả quan trọng nhất của cuộc gặp Trump – Tập có thể không phải hiệp ước lớn, đây chỉ là tín hiệu cho thấy hợp tác về AI vẫn được phép về mặt chính trị. Trong cuộc đua nơi cả hai bên đều sợ tụt lại, tín hiệu như vậy có thể là bước nhỏ nhưng cần thiết để giữ kênh đối thoại mở trước khi rủi ro từ AI vượt khỏi khả năng kiểm soát.
shared via nytimes,
