Vì sao Trung Quốc có lợi thế trong cuộc đua kiểm soát AI?
27/10/26
Trong khi phương Tây tranh luận về cách kiểm soát trí tuệ nhân tạo, Trung Quốc đã xây dựng cơ chế quản lý dựa trên quyền lực tập trung của nhà nước. Sự khác biệt đặt ra câu hỏi lớn: liệu xã hội dân chủ, với nhiều lợi ích và quan điểm đối lập, có đủ khả năng kiểm soát những hệ thống AI ngày càng mạnh, hay lợi thế sẽ thuộc về quốc gia có thể áp đặt quy tắc nhanh chóng?
Khi phương Tây khó thống nhất cách kiểm soát AI
Trong cuốn The End of Power xuất bản năm 2013, nhà nghiên cứu chính trị Moisés Naím nhận định quyền lực trong thế kỷ 21 ngày càng dễ giành được, khó sử dụng và dễ đánh mất. Nhận định này phù hợp với phương Tây, nơi quyền lực phân tán giữa nhiều tổ chức, doanh nghiệp và nhóm lợi ích. Tuy nhiên, Trung Quốc vẫn duy trì quyền lực tập trung, với khả năng can thiệp trực tiếp vào hoạt động kinh tế và công nghệ.
Chính sự khác biệt này có thể mang lại lợi thế cho Bắc Kinh trong quản lý AI. Ở phương Tây, những cảnh báo về nguy cơ mất kiểm soát AI liên tục xuất hiện từ các nhà khoa học, lãnh đạo công nghệ và giới tôn giáo. Dẫu vậy, sự đồng thuận về chính sách vẫn khó hình thành. Các nhà lập pháp thường chậm hơn tốc độ phát triển công nghệ. Trong khi đó, lời kêu gọi siết chặt quy định từ các tập đoàn AI lớn đôi khi bị nghi ngờ là nhằm dựng rào cản cạnh tranh.
Xã hội mở đang thiếu cơ quan có đủ thẩm quyền và sự đồng thuận để áp đặt quy tắc chung lên những hệ thống AI tiên tiến.
Sáu mối đe dọa Trung Quốc nhìn thấy
Trái với phương Tây, Bắc Kinh tiếp cận AI trước hết từ góc độ an ninh chính trị và ổn định chế độ. Trong bài viết được truyền thông Trung Quốc đăng tải, Bộ trưởng An ninh Quốc gia Trần Nhất Tân (Chen Yixin) xác định sáu nhóm rủi ro chính.
Thứ nhất là an ninh chính trị và tư tưởng. Theo số liệu ông dẫn lại, đến tháng 6/2026, Trung Quốc có hơn 500 triệu người sử dụng sản phẩm AI. Công nghệ tạo nội dung giả, từ văn bản đến hình ảnh và video, có thể bị lợi dụng để phát tán thông tin chống chính quyền.
Thứ hai là an ninh mạng. Những mô hình AI ngày càng mạnh có khả năng phát hiện lỗ hổng, phát triển phần mềm độc hại và tự động hóa tấn công mạng, làm gia tăng rủi ro đối với hạ tầng trọng yếu.
Thứ ba là gián điệp và rò rỉ dữ liệu. Các công cụ thu thập thông tin tự động có thể giúp cơ quan tình báo nước ngoài tiếp cận bí mật thương mại, dữ liệu quốc gia và thông tin cá nhân.
Thứ tư là sự độc quyền công nghệ. Bắc Kinh cho rằng các biện pháp hạn chế xuất khẩu thiết bị, kiểm soát tiêu chuẩn và hệ sinh thái công nghệ khép kín đang làm gia tăng bất bình đẳng phát triển AI.
Thứ năm là quản trị xã hội. Những thuật toán thiếu minh bạch, dữ liệu sai lệch và quyết định tự động có thể tạo ra rủi ro pháp lý, đạo đức và trách nhiệm giải trình.
Cuối cùng là quân sự. AI đang thay đổi cách thu thập tình báo, nhận diện mục tiêu và hỗ trợ tác chiến. Quốc gia có khả năng ứng dụng hiệu quả hơn có thể giành ưu thế trên chiến trường.
Ai giữ quyền quyết định?
Ưu tiên hàng đầu của Bắc Kinh là ngăn các hệ thống AI trở thành công cụ thách thức quyền lực chính trị. Tại Trung Quốc, yêu cầu AI phù hợp với giá trị con người còn gắn với việc tuân thủ định hướng tư tưởng. Các doanh nghiệp công nghệ lớn phải hoạt động trong cơ chế giám sát của nhà nước. Jack Ma – nhà sáng lập Alibaba là ví dụ về giới hạn quyền lực của doanh nhân trước nhà nước Trung Quốc.
Trong khi đó, Dario Amodei – CEO Anthropic từng đề xuất đưa các chuyên gia đánh giá độc lập vào doanh nghiệp AI để giám sát rủi ro từ những mô hình tiên tiến. Trung Quốc đã có cơ chế giám sát nội bộ tương tự về mặt tổ chức, dù mục tiêu chủ yếu là bảo đảm tuân thủ chỉ đạo chính trị.
Bắc Kinh cũng tập trung phổ biến ứng dụng AI trong thực tế, thay vì chỉ chạy đua xây dựng mô hình ngày càng mạnh. Với những công nghệ được xem là chiến lược, nhà nước có thể trực tiếp kiểm soát quá trình phát triển và sử dụng.
Quyền lực tập trung có phải lợi thế quyết định?
Khác biệt căn bản nằm ở khả năng thực thi. Phương Tây phải dung hòa quyền tự do, cạnh tranh thị trường và nhiều lợi ích đối lập. Trung Quốc có thể huy động bộ máy chính trị, pháp luật và an ninh để nhanh chóng áp đặt những giới hạn đối với AI.
Tuy nhiên, khả năng kiểm soát bằng quyền lực nhà nước chưa đồng nghĩa với việc giải quyết được mọi rủi ro kỹ thuật, nhất là khi những hệ thống thông minh trở nên khó dự đoán hơn.
Vì vậy, cuộc cạnh tranh AI không đơn thuần là cuộc đua về năng lực tính toán hay chất lượng mô hình. Đây còn là phép thử với thể chế chính trị. Trung Quốc có lợi thế về khả năng áp đặt quyền kiểm soát, xã hội mở phải tìm cách xây dựng sự đồng thuận. Mô hình nào thích hợp hơn với trí tuệ siêu việt vẫn là câu hỏi chưa có lời giải.
shared via noemamag,



