Vì sao phương Tây sợ robot hơn phương Đông?
04/09/26
 |
| Ảnh: Matthew Craven |
Trong văn hóa đại chúng Anh-Mỹ, trí tuệ máy thường xuất hiện như mối đe dọa: từ Terminator đến nỗi ám ảnh về “điểm kỳ dị”, khi máy móc vượt trí tuệ con người. Nhưng ở Trung Quốc, Nhật Bản hay Hàn Quốc, robot và AI thường được đón nhận tích cực hơn. Khác biệt này không chỉ đến từ công nghệ hay chính trị mà bắt nguồn sâu hơn từ cách mỗi nền văn hóa định nghĩa con người, lao động, cảm xúc và vị trí của máy móc trong thế giới sống.
Nỗi sợ rất phương Tây
Trong trí tưởng tượng phương Tây, máy móc thông minh thường là kẻ nổi loạn. Chúng không chỉ thay con người làm việc, mà còn đe dọa địa vị đặc biệt của con người trong vũ trụ. Từ những cyborg hủy diệt trong phim ảnh đến viễn cảnh “điểm kỳ dị”, nơi máy móc thông minh hơn loài người, AI thường được kể như câu chuyện mất kiểm soát. Trái lại, ở Đông Á, thái độ có phần cởi mở hơn: khảo sát năm 2018 cho thấy 65% người Trung Quốc kỳ vọng robot và AI sẽ cải thiện cơ hội việc làm trong tương lai.
Điều này đặt ra câu hỏi thú vị: phải chăng phương Đông thật sự “thân thiện” hơn với máy móc, hay chính phương Tây đang nhìn robot qua lăng kính lo âu? Câu trả lời không đơn giản nằm ở mức độ phát triển công nghiệp, mà ở những giả định văn hóa về con người và không phải con người.
Khi robot từng đến từ phương Đông
Thật trớ trêu, người châu Âu lần đầu biết đến robot và máy tự động qua những câu chuyện từ phương Đông. Từ khoảng thế kỷ 9, các nhà du hành và thương nhân châu Âu kể lại những cỗ máy kỳ diệu: chim biết hót, sư tử biết gầm trong triều đình Byzantium; thiên thần thổi kèn ở Karakorum, thủ đô Đế quốc Mông Cổ; hay chiếc đồng hồ nước mà Harun al-Rashid, quốc vương Baghdad, gửi tặng Charlemagne vào khoảng năm 807, với các hiệp sĩ chuyển động để đánh dấu thời gian.
Trong thế giới Hồi giáo, Book of Ingenious Devices – cuốn sách miêu tả máy tự động của ba anh em Banū Mūsā, những nhà toán học, kỹ sư và thiên văn học xuất sắc đã lưu hành rộng rãi. Những cỗ máy có thể tự chuyển động, mô phỏng vật thể tự nhiên là biểu tượng của ưu thế công nghệ và thẩm mỹ phương Đông.
Từ rất sớm, máy móc không chỉ là công cụ. Chúng là tấm gương phản chiếu quyền lực, trí tuệ và cả nỗi bất an văn hóa giữa các nền văn minh.
Con người có thật sự độc nhất?
Khác biệt lớn nhất nằm ở cách các nền văn hóa định nghĩa “con người”. Trong truyền thống độc thần, tư duy nhị nguyên rất mạnh: linh hồn tách khỏi thân xác, con người tách khỏi động vật, người sáng tạo tách khỏi vật được tạo ra. Con người được đặt ở vị trí cao hơn phần còn lại của tạo vật vì có linh hồn, trí tuệ, ý chí tự do, ngôn ngữ hoặc nguồn gốc đặc biệt.
Trong đó, một cỗ máy có vẻ thông minh và tự chủ dễ trở thành mối đe dọa. Nó làm lung lay đặc quyền của con người: nếu máy cũng suy nghĩ, lựa chọn, sáng tạo, thậm chí biết chăm sóc, điều gì còn khiến con người là duy nhất?
Ngược lại, các truyền thống như Thần đạo, Đạo giáo và Phật giáo ít phân chia thế giới theo kiểu nhị nguyên cứng nhắc. Nếu động vật, đồ vật, địa điểm hay hiện tượng tự nhiên đều có thể mang tinh thần, máy móc cũng không nhất thiết là thứ “chết” đối lập với con người “sống”. Trong cách nhìn này, trí tuệ máy không phải kẻ tranh chỗ với con người, mà là một phần mới trong thế giới liên tục tương tác.
Robot không chỉ cướp việc, mà còn biến người thành máy
Nỗi sợ robot ở phương Tây gắn chặt với lao động. Từ lâu, tự động hóa được nhìn như mối đe dọa với sinh kế: máy dệt, dây chuyền, chip, phần mềm hay robot công nghiệp đều có thể thay thế công việc của con người. Nhưng nỗi sợ sâu hơn là tự động hóa làm mất kỹ năng, khiến cả thợ thủ công lẫn lao động chuyên môn bị biến thành những bánh răng có thể thay thế trong bộ máy doanh nghiệp.
Vì vậy, robot ở phương Tây không chỉ tượng trưng cho thất nghiệp. Chúng còn tượng trưng cho việc con người bị quản trị như máy móc. Camera, bàn phím, cảm biến chuyển động và thuật toán có thể theo dõi từng khoảng nghỉ nhỏ của nhân viên, đo lường, chấm điểm và trừng phạt họ. Đầu thế kỷ 20, chủ nghĩa Taylor – tối ưu hóa lao động bằng kiểm soát thời gian và chuyển động – nhờ thuật toán mà đạt tới mức giám sát chưa từng có. Những người bị tác động mạnh nhất thường là nhóm lao động yếu thế. Họ không nhất thiết bị máy thay thế; họ bị đối xử như máy.
Ở Nhật Bản và Hàn Quốc, nơi robot thay thế công nhân, phản ứng xã hội không nhất thiết giống phương Tây. Các xã hội này có xu hướng đào tạo và bố trí lại lao động để họ tận dụng cơ hội mới từ tự động hóa. Nỗi lo mất việc vẫn có, nhưng không thường xuyên được kể như bi kịch của cá nhân bị nghiền nát bởi hệ thống.
Trí tuệ không có trái tim
Một khác biệt khác nằm ở cách phương Tây tách khoa học khỏi cảm xúc và nghệ thuật. Trong nhiều truyện khoa học viễn tưởng Anh-Mỹ, robot có trí tuệ nhưng thiếu trái tim; chúng giỏi tính toán nhưng không có lòng trắc ẩn. Nhân vật Andrew Martin trong bộ phim Bicentennial Man của Isaac Asimov chỉ bắt đầu được xem như “hơn cả robot” khi chứng minh khả năng sáng tạo nghệ thuật và lòng cảm thông.
Nỗi sợ ở đây không phải máy kém thông minh mà là máy quá thông minh nhưng vô cảm. Frankenstein tạo ra quái vật không chỉ vì khoa học sai, mà vì nhà khoa học thiếu trách nhiệm đạo đức với thứ mình sinh ra. Trong khung tưởng tượng ấy, AI nguy hiểm vì trí tuệ không đi kèm lương tâm.
Ở Hàn Quốc, sự tách rời giữa khoa học và xã hội ít rõ hơn. Thay vì chỉ nhấn mạnh STEM – khoa học, công nghệ, kỹ thuật và toán – giáo dục Hàn Quốc đề cao STEAM, thêm nghệ thuật vào trung tâm. Ở Nhật Bản, nhà khoa học và kỹ sư cũng được tích hợp xã hội gần hơn so với khuôn mẫu phương Tây.
Thung lũng kỳ lạ không của riêng ai
Tuy vậy, không nên đơn giản hóa rằng phương Đông yêu robot còn phương Tây sợ robot. Chính nhà robot học Nhật Bản Masahiro Mori là người đưa ra khái niệm “thung lũng kỳ lạ”: vật thể càng giống người, nhưng chưa đủ giống, càng gây bất an. Nhật Bản có truyền thống lâu đời về búp bê máy Karakuri và hình tượng Astro Boy, nhưng robot hình người vẫn có thể gây cảm giác rờn rợn.
Điều này đặc biệt rõ trong lĩnh vực chăm sóc. Các nền kinh tế phát triển đều đối mặt khoảng cách ngày càng lớn giữa số người cần được chăm sóc và số người sẵn sàng hoặc có khả năng làm công việc ấy. Vậy nên, robot được kỳ vọng không chỉ lau nhà, dọn vệ sinh, đưa thuốc, chăm trẻ hay hỗ trợ người già, mà còn làm cả “lao động cảm xúc”.
Nhưng để robot trở thành bạn đồng hành cảm xúc, con người phải làm rất nhiều việc thay cho chúng: gán ý nghĩa, chủ động tương tác, tha thứ cho sự vụng về. Các nghiên cứu của Sherry Turkle tại Viện Công nghệ Massachusetts (MIT) cho thấy cả trẻ em phương Tây lẫn phương Đông đều có thể chấp nhận một số robot hình người như đối tác quan hệ, nhưng họ phải lao động cảm xúc rất nhiều để mối quan hệ ấy có vẻ thật.
Có lẽ AI không cần giống người
Vậy nên câu hỏi lớn là: Vì sao trí tuệ máy phải mang hình người? Con người sống hàng nghìn năm với các dạng trí tuệ không phải người: chó, mèo, ngựa, chim, gia súc. Động vật giúp con người lao động, chữa lành cảm xúc, bộc lộ bản sắc và tạo quan hệ xã hội.
Trong đại dịch, hỗ trợ cảm xúc cho người già nhiều khi không đến từ robot hình người, mà từ robot động vật. Paro, robot trị liệu hình hải cẩu con, được dùng trong viện dưỡng lão để giảm căng thẳng và hỗ trợ quan hệ giữa người cao tuổi với người chăm sóc. Nếu con người có thể thương tiếc thú cưng sinh học, liệu thú cưng robot có nhất thiết kém ý nghĩa hơn? Những đám tang Phật giáo dành cho robot thú cưng ở Nhật Bản, sau khi phần mềm của chúng không còn được hỗ trợ, cho thấy ranh giới ấy không hiển nhiên như phương Tây tưởng.
Tấm gương của chính chúng ta
AI và robot không chỉ là công nghệ. Chúng buộc con người soi chiếu cách mình hiểu lao động, tự do, cảm xúc, giống loài và quyền lực. Nỗi sợ phương Tây trước robot có thể gắn với truyền thống nhị nguyên, với ám ảnh mất cá tính trong guồng máy công nghiệp, và cả di sản nô lệ trong một nền văn hóa luôn tuyên bố tôn trọng tự do cá nhân.
Trong bối cảnh Mỹ và Trung Quốc tranh luận về vũ khí hóa AI, những tưởng tượng văn hóa này không còn là chuyện phim ảnh. Nếu phương Tây tiếp tục nhìn trí tuệ máy như kẻ thù đến từ “phương Đông” hoặc như nô lệ công nghệ phải bị trói bằng luật lệ tuyệt đối, họ có thể bỏ lỡ câu hỏi quan trọng hơn: AI sẽ phản chiếu loại xã hội nào mà chúng ta muốn xây dựng?
Robot không tự nhiên là bạn hay thù. Chúng trở thành điều đó qua cách con người thiết kế, quản trị và kể chuyện về chúng. Xét cho cùng, nỗi sợ robot không chỉ nói về máy móc mà nói về nỗi bất an rất người của chính chúng ta.
shared via noemamag,
