Vì sao kiến trúc “nhại cổ” không nên bị xem thường?
19/05/26
Trong phê bình kiến trúc hiện đại, “pastiche” thường là lời chê: những công trình mới xây theo phong cách cổ bị coi là giả tạo, sao chép và thiếu trung thực. Song, lịch sử kiến trúc cho thấy sự thật phức tạp. Từ đền Hy Lạp, nhà Georgian đến các mặt tiền giả đá, kiến trúc luôn vay mượn, mô phỏng và trình diễn. Nếu vậy, có lẽ vấn đề không nằm ở việc tòa nhà có “cũ” hay không, mà ở việc có đẹp, tinh tế và phù hợp với đời sống đô thị hay không.
Lời chê quyền lực
Ở giới kiến trúc, ít từ nào có sức hạ thấp công trình mạnh như pastiche. Theo nghĩa thông thường, pastiche chỉ tòa nhà pha trộn nhiều phong cách có sẵn một cách lộn xộn, vụng về hoặc cố tình đùa cợt. Với nghĩa này, đây là khái niệm hữu ích.
Tuy nhiên, từ này còn mang nghĩa khác gay gắt hơn. Công trình hiện đại có thể bị gọi là pastiche chỉ vì được xây theo phong cách truyền thống, dù thiết kế có tinh xảo đến đâu. Nhà Georgian mới của Ben Pentreath, kiến trúc dân gian Ai Cập của Hassan Fathy, hay các công trình pha truyền thống Thái và Italy của Ong-ard Satrabhandhu đều dễ bị xếp vào nhóm này. Poundbury, khu đô thị mở rộng gần Dorchester với sự hậu thuẫn của Thân vương Charles, là ví dụ nổi tiếng nhất.
Hàm ý phía sau rất rõ: xây cổ điển trong thời hiện đại là giả, là không thành thật, là đang đóng vai quá khứ.
Lập luận về sự thiếu nguyên bản
Phê phán đầu tiên nhằm vào pastiche vì không nguyên bản. Kiến trúc sư quá khứ tạo ra phong cách; kiến trúc sư hiện đại cũng vậy; ngày nay, người theo truyền thống chỉ sao chép.
Nghe có vẻ hợp lý, nhưng lập luận này thổi phồng vai trò của tính nguyên bản trong kiến trúc. Trên thực tế, phần lớn công trình ở mọi thời đại đều không nguyên bản về phong cách. Hàng trăm nghìn ngôi nhà phố Georgian (Anh) gần như cùng kiểu nhà lặp lại hơn một thế kỷ. Từ thời cổ đại đến thế kỷ 20, nhiều phong cách xây dựng nông thôn ở Địa Trung Hải hay Trung Đông thay đổi rất ít.
Ngay cả các kiến trúc sư lớn không phải lúc nào cũng tạo ra phong cách mới. Nhiều người chỉ dùng một ngôn ngữ theo cách khéo léo hơn. Vì vậy, tính nguyên bản có thể là phẩm chất đáng quý, nhưng không phải điều kiện để tòa nhà có giá trị.
Nếu trang trại Tuscany không bị chê vì dùng lại truyền thống cũ, vì sao công trình truyền thống mới lại mặc nhiên bị xem là giả?
“Trung thực cấu trúc” có thật là chuẩn mực?
Lập luận tinh vi hơn nhắm vào công nghệ xây dựng. Theo cách nhìn này, kiến trúc tiền hiện đại dùng vật liệu và kỹ thuật tốt nhất có sẵn: đá, gỗ, gạch, tường chịu lực, vòm, cuốn. Khi thép, kính tấm và bê tông cốt thép xuất hiện, cấu trúc thay đổi hoàn toàn. Tường không cần chịu lực; khung thép và lõi bê tông để làm việc. Vậy nên, kiến trúc hiện đại với kính, thép, mặt đứng nhẹ được cho là “trung thực” hơn.
Ngược lại, tòa nhà mới dùng khung thép nhưng khoác mặt tiền gạch, cột cổ điển, vòm giả hoặc chi tiết truyền thống bị xem là đang che giấu sự thật; giả vờ làm việc theo cách cũ dù thực chất vận hành bằng công nghệ mới.
Đây là lý do nhiều người coi chủ nghĩa hiện đại là người kế thừa thật sự của kiến trúc cổ: không giống bề ngoài, nhưng giống ở nguyên tắc “thành thật” với kết cấu.
Kiến trúc cổ cũng đầy “giả trang”
Rất nhiều công trình danh giá ở châu Âu, Trung Đông và Ấn Độ trông như được xây bằng những khối đá lớn, vuông vức. Thực tế chứng minh, mặt tiền đá thường che giấu phần lõi rẻ hơn bên trong, làm bằng gạch, đá vụn hoặc vữa. Từ Đấu trường La Mã, nhà thờ Gothic đến biệt thự Palladian, bề mặt sang trọng thường là lớp trình diễn bên ngoài.
Lịch sử kiến trúc đầy những bề mặt mô phỏng: mặt đứng trát vữa giả đá, gạch ốp, gạch trang trí, sơn giả vật liệu, đá nhân tạo, gỗ nhuộm màu, chi tiết trang trí thay thế vật liệu đắt tiền. Ngay cả vòm gạch trên cửa sổ Georgian thường che giấu dầm gỗ chịu lực chính phía sau.
Nếu gọi đây là không trung thực, thì phần lớn kiến trúc truyền thống đều không trung thực.
Cột, tường và trò chơi thị giác
Sự “giả trang” còn sâu hơn ở truyền thống cổ điển châu Âu. Kiến trúc đền Hy Lạp dựa trên hệ cột. Tuy nhiên, hệ cột chỉ thật sự phù hợp với hiên, sảnh và không gian mở; nó không tạo ra phòng kín. Khi người La Mã và các thế hệ sau áp dụng ngôn ngữ cổ điển cho nhà ở, cung điện hay công trình công cộng, họ phải gắn cột vào tường dưới dạng cột ốp hoặc pilaster.
Những cột này phần lớn không chịu lực. Chúng tồn tại để tổ chức mặt đứng, tạo nhịp điệu, tỷ lệ và vẻ trang trọng. Nói cách khác, truyền thống cổ điển từ rất sớm đã là hệ tường được “mặc” như hệ cột.
Thậm chí đền Hy Lạp, biểu tượng của kiến trúc cổ, cũng không hoàn toàn “thành thật” theo nghĩa hiện đại. Nhiều nhà sử học cho rằng hình thức đá của đền Hy Lạp bắt nguồn từ kết cấu gỗ cổ hơn. Đá được chạm khắc để gợi lại hình thức của gỗ. Tức ngay từ nguồn gốc, kiến trúc cổ điển đã mang yếu tố mô phỏng.
Không phải lừa dối, mà là phép lịch sự
Khi kiến trúc sư đặt lớp đá đẹp bên ngoài tường gạch, hay dùng cột trang trí không chịu lực, họ không nhất thiết đang lừa ai. Không ai thật sự tưởng mọi mặt tiền giả đá đều là khối đá nguyên. Không ai trong giới xây dựng không biết cột ốp thường chỉ là chi tiết tạo hình.
Vậy nên, thay vì gọi đó là lừa dối, có thể hiểu đây là dạng lịch sự thị giác. Kiến trúc không chỉ phơi bày kết cấu mà còn trình bày một bộ mặt với đường phố, với người qua lại và với đời sống chung. Cũng như con người ăn mặc chỉnh tề không phải để che giấu bản chất, mà để thể hiện sự tôn trọng bối cảnh xã hội, công trình kiến trúc cũng có thể khoác lên mình một hình thức trang nhã vì lợi ích của đô thị.
Nếu thấy khó chịu với điều này, có lẽ câu hỏi cần đặt ra không phải là vì sao kiến trúc truyền thống “giả”, mà là vì sao thời hiện đại lại nghi ngờ mọi hình thức trang trí, quy ước và lễ độ thị giác.
Vấn đề nằm ở đẹp hay dở
Điều này không có nghĩa mọi công trình truyền thống mới đều tốt. Có nhiều tòa nhà giả cổ vụng về, rẻ tiền, nhồi nhét chi tiết sai tỷ lệ và đáng bị phê bình. Song, lỗi của chúng không phải vì chúng thuộc phong cách cũ; lỗi nằm ở chất lượng thiết kế.
Tương tự, không phải công trình hiện đại nào cũng hay chỉ vì nó bộc lộ kính, thép và bê tông. Tòa nhà có thể “trung thực” mà vẫn lạnh lẽo, thô kệch hoặc làm hỏng đường phố.
Kiến trúc nên được đánh giá bằng nhiều tiêu chí: tỷ lệ, vật liệu, công năng, quan hệ với không gian công cộng, mức độ bền vững, cảm giác của người dùng và vẻ đẹp nó đóng góp cho thành phố.
Nếu công trình mới dùng ngôn ngữ truyền thống làm đường phố dễ chịu, bền và được người dân yêu thích, pastiche có thể chỉ là thành kiến hơn phán xét nghiêm túc.
Bảo vệ quyền được xây đẹp
Cuộc tranh luận về pastiche cuối cùng không chỉ là chuyện phong cách; mà chạm tới câu hỏi: ai có quyền quyết định diện mạo thành phố, và vì sao một số ngôn ngữ kiến trúc bị xem là đóng lại vĩnh viễn?
Lịch sử cho thấy kiến trúc luôn là nghệ thuật của vay mượn, lặp lại, biến đổi và trình diễn. Những truyền thống lớn không sống nhờ sự nguyên bản tuyệt đối, nhờ khả năng dùng lại qua nhiều thế hệ.
Vậy nên, việc xây theo phong cách truyền thống không nhất thiết là quay lưng với hiện đại; cũng có thể là cách tiếp nối cuộc đối thoại dài với quá khứ, miễn được làm bằng tay nghề, hiểu biết và sự tinh tế.
Pastiche, nếu được hiểu theo nghĩa sao chép vụng về, vẫn đáng chê. Tuy nhiên, nếu chỉ là lời buộc tội dành cho mọi công trình mới dám đẹp theo cách cũ, có lẽ đã đến lúc cần xem lại lời buộc tội.
shared via wip,
