Rocky, tượng đài và giấc mơ Mỹ của Philadelphia
17/04/26
 |
| Khách tham quan tượng Rocky nhân dịp kỷ niệm 50 năm bộ phim "Rocky" lên sóng, Bảo tàng Nghệ thuật Philadelphia tổ chức triển lãm "Vươn lên: Rocky và quá trình tạo nên tượng đài". Ảnh: Hannah Yoon/The New York Times. |
Philadelphia đưa bức tượng võ sĩ bằng đồng vào bảo tàng để trả lời câu hỏi tưởng như giản dị: điều gì khiến đạo cụ điện ảnh trở thành tượng đài của cả thành phố?
Rocky Balboa chưa bao giờ chỉ là nhân vật điện ảnh. Từ lâu, ông đã trở thành thần thoại Mỹ: kẻ yếu thế lì lợm, bị coi thường nhưng không chịu gục ngã, người đàn ông lao lên từng bậc thang bằng ý chí thuần túy rồi giơ hai tay đón lấy vinh quang như thể cả thế giới, cuối cùng, cũng phải nhường bước. Cú chạy lên những bậc thềm của Bảo tàng Nghệ thuật Philadelphia trong bộ phim Rocky năm 1976 bước ra khỏi điện ảnh để thành nghi thức du lịch, selfie, và rộng hơn, nghi thức tự khích lệ của nước Mỹ đô thị.
Không có gì lạ khi các bậc thềm ấy nay được gọi là “Rocky steps”. Lạ hơn là bức tượng đồng đặt bên ngoài bảo tàng, vốn được nhà điêu khắc A. Thomas Schomberg làm như đạo cụ cho Rocky III năm 1982 lại được chính bảo tàng mời vào trong để làm trung tâm cho một triển lãm về tượng đài, ký ức và cộng đồng. Với giới nghệ thuật, đó là cú đảo chiều không nhỏ. Với Philadelphia, đó là sự đầu hàng muộn màng trước sự thật tồn tại từ lâu: công chúng yêu một biểu tượng trước khi giới giám tuyển kịp nghĩ ra lý do để nghiêm túc hóa.
Từ đạo cụ điện ảnh đến biểu tượng đô thị
Triển lãm "Vươn lên: Rocky và quá trình tạo nên tượng đài" không chỉ kể về một bức tượng. Nó kể về cách tượng đài được tạo ra, được phản đối, rồi được tái chiếm bằng cảm xúc tập thể. Đó là chủ đề hợp thời. Ở Mỹ những năm gần đây, tượng đài trở thành chiến trường của ký ức: nên giữ cái gì, gỡ cái gì, dựng cái gì, và ai có quyền quyết định. Rocky, nhìn từ góc ấy, là trường hợp kỳ lạ. Ông không phải danh tướng, tổng thống, hay nhân vật có thật. Ông là võ sĩ hư cấu do điện ảnh sinh ra. Vậy mà hàng triệu người vẫn hành hương đến bên tượng ông mỗi năm, trong mọi mùa, mọi thời tiết, như thể ở đó có điều gì gần với lòng tin hơn là giải trí.
Chính câu hỏi vì sao người ta tìm đến tượng Rocky là điểm xuất phát của triển lãm. Nó cũng là điều buộc bảo tàng phải xét lại thái độ cũ. Từng có thời bức tượng này bị xem như vật ngoại lai, gần như kẻ xâm nhập trái phép không gian nghệ thuật hàn lâm. Giới bảo tàng từng đấu tranh quyết liệt để dời hiện vật. Nhưng rồi họ phải thừa nhận: tượng đài không chỉ được hợp thức hóa bằng chất liệu, nguồn gốc hay chuẩn mực thẩm mỹ. Nó còn được hợp thức hóa bằng việc con người liên tục tìm đến nó để gắn đời mình vào nó.
Rocky không đứng một mình
Điểm đặc biệt của triển lãm là không cố biện minh Rocky như một kiệt tác điêu khắc theo nghĩa truyền thống. Thay vào đó, nó đặt bức tượng vào dòng chảy rộng hơn: lịch sử quyền Anh, lịch sử tượng đài, lịch sử đại diện chủng tộc và giai cấp, và cả lịch sử những cộng đồng vốn thường không được dựng tượng.
Bức tượng bán thân Joe Louis bằng đá cẩm thạch Vermont của Ruth Yates, thực hiện năm 1940, là ví dụ đặc biệt giàu ý nghĩa. Louis không chỉ là võ sĩ. Trong trí tưởng tượng chính trị của nước Mỹ trước Thế chiến II, ông còn là nhân vật được đặt lên tuyến đầu của cuộc đối đầu với chủ nghĩa phát xít, nhất là sau chiến thắng mang tính biểu tượng trước Max Schmeling năm 1938. Việc một võ sĩ da đen được tạc bằng loại cẩm thạch vốn thường dành cho các chính khách và lãnh tụ nói lên một điều: từ rất lâu trước Rocky, quyền Anh là nơi nước Mỹ gửi gắm những giấc mơ về sức mạnh, danh dự và sự chuộc lỗi.
Ở đầu kia của triển lãm, bộ phim ngắn Undefeated của Kevin Jerome Everson lại kéo quyền Anh ra khỏi ánh đèn sân vận động để trả nó về đời sống thường nhật của người Mỹ da đen. Chỉ trong hơn một phút, một người đàn ông đứng ngoài trời lạnh, cạnh chiếc xe hỏng, bắt đầu múa quyền để giữ ấm hoặc chống chọi với điều gì đó vô hình hơn. Ở đây, cú đấm không còn là màn trình diễn chiến thắng. Nó là động tác sinh tồn. Là thứ Rocky, với mọi vẻ huy hoàng Hollywood, thường che khuất: quyền Anh không chỉ là vinh quang. Nó còn là thứ ngôn ngữ của những con người phải vật lộn mỗi ngày mà không có nhạc nền.
Tượng đài có nhiều hơn một tiếng nói
Điểm đặc sắc của triển lãm là nó không giả vờ biểu tượng có nghĩa cố định. Tác phẩm Solidarity của Hank Willis Thomas, với nắm đấm giơ cao, là một ví dụ. Cùng cử chỉ ấy có thể là dấu hiệu của đoàn kết, giải phóng, niềm tự hào da đen; nhưng cũng có thể bị những nhóm khác chiếm dụng cho các màn phô diễn quyền lực rất khác. Người phụ trách triển lãm kể rằng ông từng thấy một gia đình tạo dáng bên tượng Rocky với nắm đấm Black power, rồi chỉ ít phút sau lại thấy một nhóm đàn ông da trắng làm điều gần như tương tự nhưng với hàm nghĩa hoàn toàn trái ngược.
Đó là chi tiết quan trọng. Nó cho thấy tượng đài không chỉ phản ánh điều một thành phố muốn nhớ; nó còn phản ánh cuộc tranh giành xem ai có quyền sử dụng ký ức ấy. Rocky, cũng như Sylvester Stallone ngoài đời, vì thế mang nhiều nghĩa cùng lúc. Với người này, đó là biểu tượng của tầng lớp lao động kiên cường. Với người khác, nó gắn với kiểu nam tính Mỹ cũ kỹ, thậm chí với các lập trường chính trị bảo thủ của Stallone. Tượng đài không hề ngây thơ. Chính vì vậy nó mới đáng để nghiên cứu.
Philadelphia, quyền Anh và ký ức sống
Triển lãm khôn ngoan khi ghim Rocky vào địa phương tính Philadelphia. LeRoy Neiman, với bức tranh về Joe Frazier tại buổi cân ký trước trận “Thrilla in Manila”, nhắc rằng sẽ không có Rocky Balboa nếu không có Joe Frazier. Bộ phim năm 1976 không được sinh ra từ khoảng không; nó hút trực tiếp từ cảnh quan quyền Anh thành phố, từ sự hiện diện của Frazier, những phòng tập, khán đài chật và cảm giác Philadelphia là nơi một võ sĩ có thể vừa là huyền thoại vừa là hàng xóm.
Những bức ảnh của Larry Fink chụp tại Blue Horizon, võ đài huyền thoại ở Bắc Philadelphia làm dày thêm cảm giác ấy. Chúng bắt được thứ mồ hôi, bụi và sự kiệt quệ mà điện ảnh thường làm bóng bẩy. Ở đó, quyền Anh hiện ra không phải như huyền thoại được khắc đồng, mà như một nền văn hóa sống, đầy mùi cơ thể và va chạm. Rocky chỉ trở thành tượng đài khi được cắm rễ vào thành phố vốn hiểu rất rõ thế nào là chiến đấu để được nhìn thấy.
Bức tượng về nước Mỹ
Tác phẩm không đề của Newsha Tavakolian, trong đó chính nhiếp ảnh gia Iran xuất hiện với găng đấm nhưng đứng bất động, mở rộng câu chuyện ra ngoài Philadelphia và nước Mỹ. Nếu Rocky tượng trưng cho khả năng bộc lộ cảm xúc thông qua hành động, thì hình ảnh người phụ nữ Iran đeo găng nhưng đứng yên lại nói về sự câm lặng bị áp đặt: không thể ca hát tự do, không thể công khai niềm vui hay sự phản kháng. Cùng là găng đấm, nhưng ý nghĩa đảo ngược. Một bên là tuyên ngôn hiện diện; bên kia là ghi chú về sự vô hình.
Có lẽ đó chính là điều triển lãm này làm tốt nhất. Nó không biến Rocky thành tác phẩm lớn bằng cách thần thánh hóa ông. Nó dùng Rocky như cánh cửa để bước vào cuộc trò chuyện rộng hơn về tượng đài: vì sao người ta cần chúng, vì sao họ cãi nhau về chúng, và vì sao đôi khi một đạo cụ điện ảnh lại nói thật hơn nhiều bức tượng chính thống.
Rốt cuộc, câu hỏi “vì sao người ta đổ xô để xem bức tượng Rocky?” có lẽ không thể có một đáp án duy nhất. Họ tìm đến vì điện ảnh, vì Philadelphia, vì hoài niệm, vì giấc mơ giai cấp lao động, vì niềm tin vào kẻ yếu thế, vì tấm ảnh để đăng mạng, hoặc đơn giản vì trong một nước Mỹ ngày càng chia rẽ, vẫn còn quá ít nơi mà nhiều người khác nhau có thể xếp hàng trước cùng một biểu tượng và đọc thấy chính mình trong đó. Một tượng đài, suy cho cùng, không phải lúc nào cũng là điều thành phố dựng lên. Đôi khi là điều công chúng không chịu để mất.
shared via nytimes,
