Toyota Prius và khoảnh khắc xe điện chưa bị chính trị hóa
29/12/25
 |
| Một số chuyên gia cho rằng, chiến dịch tiếp thị của Toyota Prius có thể đã vô tình khơi mào cuộc chiến văn hóa xung quanh xe hybrid và xe điện bằng cách miêu tả chúng như một cách để cứu hành tinh. Ảnh: Adam Riding |
Trong thế giới lý tưởng, xe điện chỉ đơn thuần là xe hơi. Chúng chở người từ điểm A đến điểm B, được đánh giá bằng hiệu suất, độ bền, chi phí và trải nghiệm lái. Nhưng trong bối cảnh chính trị ngày càng phân cực tại Mỹ, xe chạy pin ngày nay không chỉ mang hành khách mà còn gánh theo một khối hành lý nặng nề của tranh cãi văn hóa và ý thức hệ.
Với những người ủng hộ, xe điện là biểu tượng của tiến bộ: công cụ chống biến đổi khí hậu, đòn bẩy để ngành công nghiệp ô tô Mỹ cạnh tranh với Trung Quốc và châu Âu. Với phe phản đối, xe điện lại đại diện cho bàn tay can thiệp của chính phủ, cho nỗ lực ép buộc người tiêu dùng từ bỏ động cơ xăng khi họ chưa sẵn sàng. Và khi Elon Musk – với những phát ngôn đầy tính đối đầu trên mạng xã hội – bước vào trung tâm cuộc tranh luận, ngay cả những người từng trung thành với Tesla cũng không còn chắc mình đang đứng về phía nào.
Ông Mike Murphy, chiến lược gia Cộng hòa và là người sáng lập EV Politics Project, nhận xét: “Xe điện đã trở thành vấn đề mang tính đảng phái đến mức người ta không còn coi chúng là xe hơi nữa. Chúng ta đang tranh cãi chính trị về những thứ đáng lẽ chỉ là… đồ gia dụng.”
Theo nhiều chuyên gia trong ngành, hạt giống của cuộc tranh luận độc hại này có thể đã được gieo từ hơn 25 năm trước, với mẫu sedan khiêm tốn, hình dáng vuông vức như hộp giày: Toyota Prius.
Prius và khởi đầu của “xe xanh”
Ra mắt tại Mỹ năm 2001, Toyota Prius – mẫu xe hybrid xăng-điện đầu tiên được sản xuất hàng loạt – đã mở ra kỷ nguyên mới cho công nghệ tiết kiệm nhiên liệu. Trong bối cảnh người Mỹ ngày càng ưa chuộng SUV cỡ lớn và mức tiêu thụ nhiên liệu trung bình của xe mới năm 2001 giảm xuống mức thấp nhất trong 21 năm (chỉ 20,4 dặm/gallon), Prius xuất hiện như một cành ô liu xanh: theo kiểm định liên bang, xe đạt tới 48 dặm/gallon.
Bà Margo Oge, một trong những người Mỹ đầu tiên mua Prius, nhớ lại rằng khi đó chiếc xe được nhìn nhận đơn giản là “một chiếc xe nhỏ gọn, giúp tiết kiệm tiền và giảm ô nhiễm không khí”. Sau này, với tư cách quan chức Cơ quan Bảo vệ Môi trường (EPA), bà trở thành kiến trúc sư trưởng của các tiêu chuẩn tiết kiệm nhiên liệu dưới thời Tổng thống Barack Obama.
Bà Oge nói: “Không có yêu cầu hay mệnh lệnh nào từ chính phủ buộc Toyota phải phát triển công nghệ này. Prius không bị nhìn như một sự áp đặt chính sách như xe điện sau này.”
Về lý thuyết, hybrid – vốn vẫn sử dụng xăng – đáng ra ít gây lo ngại cho các ngành dầu mỏ hay ethanol, cũng như cho người tiêu dùng. Nhưng thực tế lại khác.
Khi marketing biến công nghệ thành biểu tượng chính trị
Theo ông Murphy, vấn đề nằm ở cách Toyota tiếp thị Prius. Hãng nhấn mạnh thông điệp rằng mua Prius là góp phần “cứu hành tinh”. Thông điệp này gây phấn khích với giới tự do, nhưng đồng thời tạo phản ứng ngược từ những người ít quan tâm đến môi trường hoặc cảnh giác với điều họ coi là “giáo điều xanh”.
Ông Murphy nói: “Khí hậu lẽ ra không nên bị chính trị hóa, nhưng ở Mỹ thì có. Khi anh bán xe dựa trên đức hạnh môi trường, một bộ phận khác sẽ coi đó là sự áp đặt.”
Toyota còn tận dụng hình ảnh người nổi tiếng như Leonardo DiCaprio hay Meryl Streep công khai sử dụng Prius. Doanh số tăng vọt từ 5.500 xe năm 2001 lên đỉnh 236.000 xe năm 2012. Nhưng cái giá phải trả là Prius dần bị gắn nhãn “xe của giới tinh hoa ven biển”.
Năm 2006, loạt phim hoạt hình South Park châm biếm xe hybrid là “nguyên nhân hàng đầu gây ra sự tự mãn”. Ngay từ năm 2001, tạp chí Car and Driver đã ca ngợi kỹ thuật của Prius nhưng mỉa mai việc Toyota được các tổ chức môi trường và “những kẻ ba hoa ở Washington” tung hô, trong khi vẫn bán SUV và bán tải.
Chevrolet Volt và nỗi ám ảnh “Government Motors”
Nếu Prius bị chế giễu thì Chevrolet Volt – mẫu plug-in hybrid ra mắt đầu thập niên 2010 – trở thành bao cát chính trị thực thụ. Dù giành nhiều giải thưởng, Volt gắn chặt với gói cứu trợ chính phủ dành cho General Motors sau khủng hoảng tài chính, khiến nó bị coi là biểu tượng của “Government Motors” hay “Obama Motors”.
Tổng thống Obama từng ngồi trên một chiếc Volt tại nhà máy Detroit năm 2010 và tuyên bố sẽ mua xe sau khi rời nhiệm sở. EPA dưới thời ông cũng đặt mục tiêu gần như gấp đôi mức tiết kiệm nhiên liệu trung bình của xe mới. Với nhiều chính trị gia bảo thủ, Volt trở thành ví dụ điển hình của “âm mưu xã hội chủ nghĩa” nhằm ép người Mỹ lái xe điện.
Ông Robert Lutz, cựu Phó chủ tịch GM và là đảng viên Cộng hòa, từng công khai bảo vệ Volt, cho rằng vấn đề lớn nhất là khiến phe bảo thủ chấp nhận xe điện “không nhất thiết là âm mưu môi trường cánh tả”. Nhưng kỳ vọng rằng tranh cãi sẽ sớm lắng xuống đã không thành hiện thực.
Tesla và chính trị hóa ở cấp độ mới
Cuộc tranh luận chỉ trở nên gay gắt hơn khi Tesla trỗi dậy với Model S năm 2012. Trước khi Elon Musk trở thành ngôi sao bảo thủ, Tesla từng bị cánh hữu công kích vì hưởng lợi từ tín chỉ khí thải và khoản vay liên bang (dù đã hoàn trả sớm).
Trong một nghịch lý trớ trêu, sự thăng hoa của Tesla lại khiến Toyota – từng là biểu tượng xanh – bị xem là “kẻ cản đường”, khi hãng này vận động chống lại một số chính sách ưu ái xe điện thuần túy. Khi doanh số EV chững lại, hybrid của Toyota lại trở nên hấp dẫn hơn, và hiếm khi bị tấn công trên mặt trận chính trị.
Chính sách, phản tác dụng và bài học truyền thông
Các cuộc đối đầu kéo dài hàng thập kỷ cuối cùng đạt đỉnh dưới thời Tổng thống Donald Trump, với những chỉ trích gay gắt nhằm vào xe điện và nỗ lực tháo gỡ các chính sách khí hậu của chính quyền Biden. Các quy định của Biden – bao gồm tín dụng thuế 7.500 USD cho EV – giúp doanh số tăng, nhưng theo bà Oge, lại là “sự quá tay chính trị”.
Bà nói: “Thông điệp bị biến thành: ‘Chính phủ muốn bạn mua chiếc xe này’. Và thế là phản tác dụng.”
Trong khi đó, ông Murphy khuyên các hãng xe tránh xa tranh cãi ý thức hệ. Thay vì nhấn mạnh lợi ích môi trường, họ nên tập trung vào hiệu suất, sự êm ái, chi phí bảo dưỡng thấp và công nghệ mới.
Khảo sát tháng 11 của nhóm ông cho thấy 48% cử tri Cộng hòa có cái nhìn tiêu cực về xe điện, so với 22% người độc lập và 14% cử tri Dân chủ. Dù mức phản đối đã dịu bớt, rào cản chính trị vẫn rất lớn.
Ông Murphy nói: “Nếu không chinh phục được người tiêu dùng Cộng hòa, xe điện sẽ không bao giờ đạt được quy mô mà ngành này cần.”
Công nghệ có thể trung tính, nhưng cách kể câu chuyện về nó thì không. Và khi một chiếc xe bị gắn với bản sắc chính trị, con đường từ phòng trưng bày đến gara người tiêu dùng sẽ dài hơn rất nhiều.
shared via nytimes,
