Xe điện thành lá chắn trước biến động giá dầu
04/05/26
 |
| CEO Grupo Purdy, công ty kinh doanh ô tô lớn nhất Costa Rica, mô tả quá trình chuyển đổi sang xe điện là “sự thay đổi lớn nhất kể từ khi chúng ta chuyển từ ngựa sang ô tô”. |
Ở Costa Rica và nhiều nền kinh tế đang phát triển, xe điện không còn là món đồ chơi xanh của tầng lớp khá giả. Chúng trở thành lựa chọn để giảm chi phí đi lại, né biến động giá dầu và giành thêm phần “chủ quyền năng lượng” trong thế giới bất ổn.
Những chiếc xe điện bên dòng sông cá sấu
Tại Croc Skywalk, điểm du lịch cách San José, thủ đô Costa Rica khoảng một tiếng rưỡi lái xe, du khách đến để ngắm cá sấu nằm phơi mình dưới dòng nước đục. Nhưng cảnh tượng đáng chú ý hơn lại nằm ở bãi đỗ xe. Hàng loạt ô tô điện, phần lớn mang thương hiệu Trung Quốc như BYD, Geely hay MG, đỗ kín trước cửa hàng lưu niệm và nhà hàng. Vài chiếc cắm sạc trong lúc chủ xe thong thả đi ngắm cá sấu.
Chi tiết ấy cho thấy một chuyển động lớn hơn đang diễn ra ngoài ba thị trường ô tô khổng lồ là Mỹ, châu Âu và Trung Quốc. Ở Costa Rica, cũng như tại nhiều nước Mỹ Latinh, châu Phi và châu Á, xe điện đang vượt khỏi hình ảnh biểu tượng môi trường. Với nhiều người, chúng trước hết là một cách tiết kiệm tiền.
Theo Benchmark Mineral Intelligence, doanh số xe điện tại nhóm thị trường thường được gọi là “phần còn lại của thế giới” tăng 79% trong tháng 3 so với cùng kỳ năm trước. Tính cả năm 2025, mức tăng đạt 48%. Riêng tại Costa Rica, xe điện chiếm 18% lượng xe mới bán ra trong ba tháng đầu năm, chỉ sau Uruguay ở Mỹ Latinh và cao gấp ba tỷ lệ tại Mỹ.
Chủ quyền năng lượng
Năm 2018, Costa Rica bắt đầu khuyến khích xe điện bằng cách miễn nhiều loại thuế và phí. Ban đầu, chính sách này gắn với hình ảnh quốc gia sinh thái, nơi du lịch xanh là ngành kinh tế quan trọng. Nhưng trong bối cảnh giá dầu có thể tăng vọt vì chiến tranh và bất ổn địa chính trị, lựa chọn ấy ngày càng mang màu sắc kinh tế.
Costa Rica không sản xuất dầu. Phần lớn điện năng của nước này đến từ thủy điện. Vì thế, mỗi chiếc xe điện lăn bánh đồng nghĩa với việc giảm thêm một phần nhu cầu nhập khẩu nhiên liệu, tiết kiệm ngoại tệ và bớt lệ thuộc vào thị trường dầu mỏ. Kattia Cambronero, nghị sĩ Costa Rica, gọi đó là “chủ quyền năng lượng”.
Điều đáng nói là động lực mua xe không chủ yếu đến từ lý tưởng khí hậu. Khi Asomove, hiệp hội xe điện Costa Rica, khảo sát các thành viên, 70% cho biết họ chuyển sang xe điện để tiết kiệm chi phí, không phải vì môi trường hay sức khỏe. Đó là điểm mấu chốt: cuộc cách mạng đang được kéo đi bởi túi tiền của người tiêu dùng.
Cơn lũ xe Trung Quốc
Costa Rica là ví dụ sống động về điều xảy ra khi một thị trường mở cửa cho xe Trung Quốc giá rẻ. BYD, Geely, MG và hàng chục thương hiệu khác nhanh chóng tràn vào, thách thức vị thế lâu đời của các hãng Nhật, Mỹ và châu Âu. Tesla, biểu tượng xe điện tại Mỹ, gần như vắng bóng.
Ít nhất ba mẫu xe điện Trung Quốc tại Costa Rica có giá dưới 20.000 USD, mức dễ tiếp cận hơn nhiều đối với tầng lớp trung lưu ở quốc gia có thu nhập bình quân đầu người chỉ bằng khoảng 1/4 Mỹ. Không chỉ các đại lý chính thức, nhiều xe còn được người dân tự nhập từ Trung Quốc bằng container. Tại các trung tâm mua sắm ở San José, người ta có thể thấy Avatr, Chery, Dongfeng và cả Tesla nhập không chính hãng từ Trung Quốc.
Sự cạnh tranh ấy làm thị trường thay đổi nhanh. Toyota vẫn là thương hiệu phổ biến nhất, nhưng thị phần đã giảm. Xe Trung Quốc, gồm cả xe hybrid và xe xăng, hiện chiếm hơn 1/3 thị trường ô tô Costa Rica. Alejandro Rubinstein, lãnh đạo Grupo Purdy, ví đây là biến động lớn nhất kể từ khi con người chuyển từ ngựa sang ô tô.
Các hãng Trung Quốc không chỉ rẻ; họ còn ra mẫu mới với tốc độ đáng gờm. Giá xe vì thế giảm nhanh, tạo áp lực lớn lên đại lý nhưng lại có lợi cho người mua. Một chiếc hatchback điện Aion Y Plus có giá khoảng 19.000 USD. Với nhiều gia đình, đó không còn là giấc mơ xanh xa xỉ.
Hạ tầng theo sau thị trường
Tuy nhiên, sự bùng nổ này không trơn tru. Ở Croc Skywalk, hai trụ sạc mạnh nhất lại không được dùng, có lẽ vì đầu cắm không phù hợp với xe Trung Quốc. Một tài xế BYD phải chờ bộ chuyển đổi. Một giáo sư kỹ thuật điện của Đại học Costa Rica không thể sạc chiếc Toyota chạy pin vì phần mềm không tương thích, dù đầu cắm vừa khít.
Ông gọi đó là “ý tưởng tốt, thực thi tệ”. Nhận xét này tóm gọn nghịch lý của nhiều nước đang phát triển khi bước vào kỷ nguyên xe điện: nhu cầu thị trường tăng nhanh hơn năng lực quy hoạch, tiêu chuẩn hóa và đầu tư hạ tầng.
Lưới điện cũng là câu hỏi lớn. Costa Rica phụ thuộc nhiều vào thủy điện; thời tiết khô hạn từng khiến sản lượng điện suy giảm và làm dấy lên nguy cơ phân phối điện theo hạn mức. Các doanh nghiệp lo ngại hệ thống hiện tại có thể không theo kịp tốc độ tăng của xe điện. Ngành điện lực lạc quan hơn, cho rằng phần lớn xe sạc ban đêm, khi nhu cầu thấp, và các khoản đầu tư vào điện mặt trời sẽ giúp giảm áp lực.
Cuộc cách mạng của phép tính chi phí
Không chỉ cá nhân, doanh nghiệp Costa Rica cũng đang chuyển đổi. Chuỗi siêu thị Auto Mercado cho biết chi phí giao hàng trực tuyến giảm 5-10% sau khi dùng xe van điện. Biusa, một công ty xe buýt tư nhân, đang thay toàn bộ đội xe 60 chiếc bằng xe buýt điện Trung Quốc. Mỗi xe đắt hơn xe diesel khoảng 50.000 USD, nhưng tiền nhiên liệu và bảo trì tiết kiệm được giúp khoản đầu tư nhanh chóng hoàn vốn.
Câu chuyện Costa Rica không nên được lãng mạn hóa. Xe tải nặng vẫn chạy dầu diesel. Xe động cơ đốt trong vẫn chiếm phần lớn doanh số. Trạm sạc còn lộn xộn. Lưới điện cần được nâng cấp. Nhưng chính vì thế, bài học ở đây càng rõ: chuyển dịch năng lượng không chỉ diễn ra nhờ các khẩu hiệu khí hậu, mà nhờ các phép tính rất đời thường.
Khi dầu mỏ đắt lên, xe điện hấp dẫn hơn. Khi xe Trung Quốc rẻ đi, người tiêu dùng ở các nước thu nhập trung bình có thêm lựa chọn. Khi chính phủ muốn giữ ngoại tệ và giảm phụ thuộc vào nhiên liệu nhập khẩu, xe điện trở thành chính sách kinh tế.
Những chiếc xe cắm sạc bên dòng sông cá sấu ở Costa Rica vì thế không chỉ là cảnh lạ. Chúng là dấu hiệu của một trật tự ô tô mới: ít lệ thuộc hơn vào dầu mỏ, ít bị chi phối bởi Detroit, Tokyo hay Stuttgart, và ngày càng được định hình bởi các nhà sản xuất Trung Quốc cùng những người tiêu dùng muốn tiết kiệm từng chuyến đi.
shared via nytimes,
