Brazil và thói quen chi tiêu kỹ thuật số mới: Mục tiêu trong cuộc chiến thương mại của Trump
01/10/25
 |
| Mã QR thanh toán PIX tại một quầy bỏng ngô ở bãi biển Ipanema, Rio de Janeiro. Hệ thống này chiếm gần một nửa giao dịch tài chính tại Brazil. Ảnh: Dado Galdieri |
Tại Brazil – nền kinh tế lớn nhất Mỹ Latinh – một phương thức thanh toán kỹ thuật số mang tên PIX đã trở thành hiện tượng. Hệ thống này nhanh, miễn phí, do Ngân hàng Trung ương Brazil phát triển và ra mắt năm 2020. Chỉ sau vài năm, PIX đã thay đổi hoàn toàn hành vi tiêu dùng, tác động mạnh mẽ tới hệ thống tài chính và trở thành tâm điểm trong căng thẳng kinh tế – chính trị với Mỹ dưới thời chính quyền Trump.
PIX: Từ giải pháp nội địa thành “quốc dân”
Trong đời sống thường ngày, thay vì câu hỏi quen thuộc “Tiền mặt hay thẻ?”, người Brazil giờ thường nghe thấy “PIX nhé?”. Với họ, PIX là công cụ tất yếu để mua hàng ở chợ, thanh toán hóa đơn, trả tiền thuê nhà, thậm chí mua cà phê hay đồ ăn vặt trên bãi biển.
Chỉ sau bốn năm, hơn 175 triệu người – tương đương hơn 80% dân số – đã sử dụng PIX, chiếm gần một nửa giao dịch tài chính cả nước. Sự phổ biến này khiến PIX trở thành một phần trong ngôn ngữ đời thường: câu “Cho tôi số PIX của bạn” tương đương với “Tôi sẽ chuyển cho bạn qua Venmo” tại Mỹ.
Đặc biệt, PIX không tính phí với cá nhân và doanh nghiệp nhỏ. Khác với PayPal hay nhiều nền tảng tương tự, hệ thống này cho phép chuyển tiền tức thì chỉ bằng số điện thoại, mã QR hoặc thông tin tài khoản. Từ đầu năm nay, người Brazil còn có thể dùng PIX qua thanh toán không chạm bằng điện thoại.
Sự tiện lợi và miễn phí biến PIX thành công cụ tài chính mang tính bao trùm. Những người thu nhập thấp, lao động phi chính thức trước đây chỉ dùng tiền mặt nay đã có thể tiếp cận giao dịch số, xây dựng lịch sử tài chính với ngân hàng.
Mỹ phản ứng: từ cạnh tranh kinh tế đến căng thẳng chính trị
Sự thành công vang dội của PIX nhanh chóng tạo ra làn sóng ngược. Văn phòng Đại diện Thương mại Mỹ (USTR) đã mở cuộc điều tra, cáo buộc Brazil ưu ái hệ thống này khi buộc các ngân hàng đều phải cung cấp PIX, qua đó “gây bất lợi không công bằng” cho các tập đoàn tài chính Mỹ như Visa hay Apple.
Washington còn cho rằng việc chính phủ Brazil bảo vệ dữ liệu người dùng trên PIX đang cản trở các công ty Mỹ – vốn coi dữ liệu là “vàng” để phát triển sản phẩm và chiến lược kinh doanh. Ignacio Carballo, cố vấn cấp cao tại công ty nghiên cứu Payments and Commerce Markets Intelligence ở San Francisco, nhận định: “Điều đó trao quá nhiều quyền lực vào tay chính phủ Brazil.”
Sự chỉ trích này được đặt trong bối cảnh rộng lớn hơn: chính quyền Trump áp thuế cao, áp đặt trừng phạt kinh tế nhằm gây sức ép với chính phủ của Tổng thống Luiz Inácio Lula da Silva, đồng thời tìm cách ngăn đồng minh chính trị cũ Jair Bolsonaro bị kết tội âm mưu đảo chính. Đáp lại, Brazil xem đây là đòn tấn công vào chủ quyền quốc gia. Một chiến dịch truyền thông lan truyền mạnh mẽ với khẩu hiệu: “PIX thuộc về Brazil và người dân Brazil!”
Tổng thống Lula khẳng định: “Chúng ta không thể bị trừng phạt vì đã sáng tạo ra một cơ chế nhanh, miễn phí và an toàn để thúc đẩy nền kinh tế.”
PIX trong bức tranh toàn cầu và tham vọng BRICS
PIX không chỉ là công cụ tài chính nội địa. Nó còn trở thành mô hình tham chiếu cho khối BRICS (Brazil, Nga, Ấn Độ, Trung Quốc, Nam Phi) trong kế hoạch xây dựng hệ thống thanh toán quốc tế thay thế USD. Động thái này càng khiến Washington lo ngại. Trump thậm chí đã đe dọa áp thuế với BRICS nếu nhóm này nỗ lực hình thành đồng tiền cạnh tranh với USD Mỹ.
Ở khía cạnh công nghệ, PIX được so sánh với Zelle – hệ thống chuyển tiền của các ngân hàng Mỹ. Tuy nhiên, Zelle chỉ hoạt động bằng USD, trong khi PIX phục vụ toàn dân, không ràng buộc phí và mở rộng linh hoạt cho doanh nghiệp nhỏ. Đây chính là điểm khiến Mỹ coi PIX là “mối đe dọa” với lợi ích của các tập đoàn tài chính toàn cầu.
Sự hiện diện áp đảo trong đời sống thường ngày
Trên các con phố Rio de Janeiro, PIX đã len lỏi vào từng giao dịch nhỏ. Người bán khăn quấn tóc mời khách hàng thanh toán bằng PIX với mức giảm giá nhẹ. Một người vô gia cư cầm tấm biển ghi chìa khóa PIX để xin quyên góp. Tại các quầy đồ ăn sáng, khách hàng vừa gọi món vừa hỏi mã QR để chuyển tiền.
Manuel Souza, 63 tuổi, chia sẻ khi mua cà phê và bánh ngọt trước giờ làm việc: “PIX làm mọi thứ dễ hơn nhiều.” Ông dùng PIX hầu như cho tất cả chi tiêu, kể cả tiền thuê nhà. Với các tiểu thương như Luciana Gonçalves, bán phụ kiện điện thoại, PIX giúp cô tiết kiệm phí giao dịch, thuận tiện thanh toán cho nhà cung cấp. Cô nói: “Kiếm sống vốn khó khăn, ít nhất PIX giúp tôi giảm chi phí.”
Thực tế, dữ liệu từ Ngân hàng Trung ương Brazil cho thấy rút tiền mặt giảm 8% trong năm 2023 và giảm khoảng 1/3 kể từ năm 2020. Từ năm 2023–2024, số giao dịch qua PIX tăng 52%, trong khi giao dịch thẻ tín dụng chỉ tăng 11% và thẻ ghi nợ tăng 2,5%.
Từ rủi ro tội phạm đến thay đổi mô hình kinh doanh
Thành công của PIX cũng đi kèm thách thức. Ngay sau khi ra mắt, tội phạm lợi dụng để thực hiện “bắt cóc PIX”: ép nạn nhân chuyển tiền ngay lập tức. Ngân hàng Trung ương Brazil nhanh chóng bổ sung biện pháp bảo mật như giới hạn giao dịch ban đêm.
PIX cũng đảo lộn thị trường thanh toán kỹ thuật số. PagBrasil, công ty phụ thuộc nhiều vào hình thức phiếu thanh toán truyền thống, gần như bị “xóa sổ” mô hình cũ. Đồng sáng lập Ralf Germer thừa nhận: “Chúng tôi thấy công nghệ này vượt trội, nên đã đặt cược lớn vào PIX.” Công ty hiện cung cấp dịch vụ thanh toán xuyên biên giới và thậm chí đưa hệ thống PIX sang Mỹ.
Theo Germer, PIX không phải kẻ thù mà là động lực đổi mới: “Chúng ta cần sự sáng tạo. Với tôi, chẳng có gì là bất công cả.”
Lời khẳng định từ chính phủ Brazil
Bộ trưởng Tài chính Fernando Haddad nhấn mạnh PIX không nhằm cạnh tranh với các công ty Mỹ mà chủ yếu thay thế tiền mặt. Ông nói: “Có quá nhiều thông tin sai lệch. PIX đơn giản là đồng tiền mã hóa có chủ quyền.”
Thực tế, trước PIX, chuyển tiền tại Brazil tốn kém và chậm chạp. Người dân phải dùng “boletos bancários” – phiếu thanh toán bằng tiền mặt mất nhiều ngày để xử lý. Ngành tư nhân không mấy mặn mà với việc phát triển công cụ chi phí thấp cho số đông. PIX ra đời từ sự nghiên cứu các hệ thống Mỹ, Ấn Độ, Trung Quốc, nhưng được tinh chỉnh để phù hợp với bối cảnh Brazil.
Nhờ đó, PIX đã trở thành nền tảng thanh toán mang tính toàn dân, giúp mở rộng tài chính bao trùm và củng cố vị thế công nghệ của Brazil trên bản đồ toàn cầu.
shared via nytimes,
