Sau bê bối vào tù, cựu trùm tài chính tìm đường trở lại
07/05/26
 |
| McGlashan trò chuyện với các nhà khoa học tại hội nghị Soil Stars ở Lost Gardens of Heligan, Cornwall, nhóm do ông triệu tập để tư vấn cho công ty. Ảnh: Francesca Jones/The New York Times |
Bill McGlashan từng là ngôi sao của giới đầu tư tạo tác động xã hội, rồi trở thành biểu tượng cho đặc quyền của tầng lớp giàu có sau bê bối chạy trường Varsity Blues. Giờ đây, ông muốn xây dựng lại tên tuổi bằng startup dùng vi sinh vật để cải thiện đất, tăng năng suất cây trồng và chống biến đổi khí hậu. Nhưng giữa lời hứa cứu hành tinh và ký ức về cú ngã đạo đức, câu hỏi còn lại là: liệu thị trường có sẵn sàng tin ông lần nữa?
Từ phố Wall đến phòng thí nghiệm đất
Chiều lạnh ở Cornwall, Anh, sương phủ xuống Lost Gardens of Heligan, khu điền trang thời Victoria từng bị bỏ hoang rồi được hồi sinh thành vườn thực vật nổi tiếng. Giữa những bụi đỗ quyên nở rộ và cánh đồng rau diếp chờ nảy mầm, Bill McGlashan ngồi cùng 20 nhà khoa học đất hàng đầu thế giới.
McGlashan, 62 tuổi, là người lạc lõng nhất trong căn phòng ấy. Ông không phải nhà sinh học; ông là dân tài chính, từng kiếm bộn tiền từ việc mua bán doanh nghiệp trong ngành vốn tư nhân. Song, chính ông đã triệu tập nhóm các tiến sĩ hỗ trợ Oath, startup mới mà ông đặt nhiều kỳ vọng.
Oath sản xuất loại bột trắng mịn gồm hàng chục loài vi sinh vật cực nhỏ; được bón cho cây trồng như cà phê, đậu tương hay rau, sản phẩm nhằm tăng năng suất, cải thiện chất lượng, giảm nhu cầu phân bón và nước, đồng thời giúp đất hấp thụ thêm CO₂. Các kết quả nghiên cứu ban đầu khá hứa hẹn, dù chưa đủ để khẳng định. Oath không chỉ là thương vụ mới mà còn là nỗ lực viết lại dòng đầu tiên trong cáo phó của McGlashan.
Cái bóng Varsity Blues
Năm năm trước, McGlashan nhận tội trong vụ Varsity Blues, chiến dịch điều tra của FBI về đường dây chạy cho con nhà giàu vào các trường đại học danh tiếng. Sau một đêm, cái tên từng gắn với quỹ Rise trị giá 2 tỷ USD – quỹ đầu tư vào các doanh nghiệp tạo tác động xã hội lại gắn với bê bối phơi bày điều công chúng ghét nhất ở giới tinh hoa: họ có thể mua đường tắt cho con mình.
McGlashan bị TPG sa thải, mất hơn 100 triệu USD thù lao, ngồi tù ba tháng trong thời kỳ đại dịch. Với số tiền còn lại, ông hoàn toàn có thể chọn cuộc sống kín tiếng, đủ đầy và tránh xa dư luận. Tuy nhiên, sau nhiều năm thiền, đi bộ trong rừng và tự vấn, ông quay lại bằng lĩnh vực rất khác: bán vi sinh vật và nói về đất.
Dẫu vậy, câu chuyện phục hồi danh tiếng không đơn giản. Oath đặt ra phép thử: liệu đối tác thương mại, giới khoa học và công chúng có thể vượt qua lỗi lầm cũ nếu doanh nghiệp mới hứa hẹn tạo ra lợi ích xã hội thật sự? Người từng bị xem là biểu tượng của đặc quyền có thể trở lại như người góp phần cứu đất, giúp nông dân và chống biến đổi khí hậu hay không?
Làm điều tốt, nhưng phải có lãi
McGlashan từng xây dựng sự nghiệp quanh ý tưởng “làm điều tốt mà vẫn sinh lời”. Năm 2016, sau nhiều năm ở TPG, ông giúp lập quỹ Rise, huy động vốn đầu tư vào các doanh nghiệp giải quyết thách thức xã hội nhưng vẫn tạo lợi nhuận cao. Ông mời Bono của U2 tham gia, xuất hiện trong giới tinh hoa Davos và trở thành gương mặt đại diện cho mô hình này.
Tại Cornwall, tinh thần ấy vẫn còn nguyên. Khi các nhà khoa học bàn về những thử nghiệm đồng ruộng phức tạp, McGlashan chen vào bằng câu đậm chất dân tài chính: “Dự án phải gọi được vốn, phải có ý nghĩa kinh doanh.”
Đây là bản chất của Oath. Sản phẩm phải tốt cho đất, tốt cho khí hậu, tốt cho nông dân nhưng cũng phải bán được. Với McGlashan, khoa học và lợi nhuận không phải hai mục tiêu đối lập; vấn đề là liệu thị trường có chấp nhận lời hứa hay không.
Lời hứa từ vi sinh vật
Năm 2021, McGlashan biết đến công nghệ nền của Oath. Lúc này mới chỉ là hỗn hợp vi sinh vật do các nhà khoa học tại Australia phát triển, cho thấy khả năng cải thiện năng suất cây trồng. Năm 2023, ông mua lại công nghệ, huy động 50 triệu USD, tuyển nhân sự và mở văn phòng tại San Francisco, Washington và Rwanda.
Công ty giải trình tự gene của hàng trăm loài vi sinh vật và dùng trí tuệ nhân tạo để tìm hiểu tác động của từng loài lên các loại cây khác nhau. Thử nghiệm do Oath công bố, năng suất đậu tương tăng 83%, ngô tăng 116%, khoai tây tăng 160%. Thử nghiệm ở Tây Ban Nha cho thấy rau bina và xà lách có thể giảm 30% lượng nước tưới mà không giảm năng suất; tại các vườn hạnh nhân ở California, lượng nước dùng giảm 17%.
Những con số đủ khiến nhiều người chú ý. Jo Handelsman, nhà nghiên cứu tại Đại học Wisconsin từng cố vấn cho Tổng thống Barack Obama và không nhận tiền từ Oath cho rằng dữ liệu rất ấn tượng.
McGlashan cũng kéo vào công ty mạng lưới quan hệ cũ: Bono, the Edge, Edward Norton, Dave Matthews, các quỹ tài chính và những nhân vật giàu có. Christiana Figueres, cựu lãnh đạo khí hậu của Liên Hợp Quốc, tham gia hội đồng quản trị. Nhóm nhà khoa học đất, sau chuyến xem U2 biểu diễn ở Las Vegas do McGlashan mời, bắt đầu tư vấn cho Oath và tự gọi mình là “Soil Stars”.
Niềm tin chưa được kiểm chứng
Dẫu vậy, Oath còn nhiều điều phải chứng minh. Phân bón vi sinh không phải ý tưởng mới; nhiều nông dân đã dùng vi sinh đơn chủng, và các startup như Pivot Bio hay Loam Bio cũng theo đuổi sản phẩm tương tự. Kết quả ban đầu đáng khích lệ, nhưng chưa công ty nào tạo ra cuộc cách mạng như lời hứa.
Khoa học đất đặc biệt khó đo lường. Dữ liệu thường không ổn định, phụ thuộc vào khí hậu, mùa vụ, loại đất và cách canh tác. Dù các nhóm học thuật và cơ quan chính phủ đã tham gia thử nghiệm theo lời mời của Oath, chưa có nghiên cứu bình duyệt nào được công bố.
Lĩnh vực từng có quá nhiều lời quảng bá về “lọ vi sinh kỳ diệu” giúp tăng vọt năng suất, hoài nghi là cần thiết. Ngay cả một số nhà khoa học tham gia Oath cũng thừa nhận McGlashan từng là “cờ đỏ”. Tuy nhiên, họ chọn nhìn vào hiện tại; theo họ, ông đang đến với dự án bằng thiện chí chân thành.
Tái xuất dưới cái bóng quá khứ
Câu chuyện của McGlashan không chỉ là câu chuyện tái xuất của doanh nhân sau tù mà là câu hỏi về sự chuộc lỗi trong chủ nghĩa tư bản hiện đại. Xã hội có cho phép người từng gian lận quay lại nếu xây dựng được thứ có ích? Hay các dự án “cứu thế giới” đôi khi chỉ là cách giới tinh hoa viết lại quá khứ bằng câu chuyện đẹp hơn?
Oath sẽ sớm bước vào giai đoạn thương mại hóa, bắt đầu ứng dụng quy mô lớn tại Rwanda và chuẩn bị phiên bản thân thiện với người tiêu dùng. Nếu hiệu quả như dữ liệu ban đầu, sản phẩm có thể giúp nông dân tiết kiệm nước, giảm phân bón, tăng năng suất và cải thiện sức khỏe đất. Nếu không, Oath sẽ lại là lời hứa đẹp trong ngành nông nghiệp xanh.
McGlashan từng tin có thể kiếm tiền bằng cách làm điều tốt; rồi ông sa ngã vì tin rằng tiền có thể viết lại luật chơi. Giờ đây, ông lại đặt cược vào công ty hứa hẹn làm điều tốt và có lãi. Sự khác biệt là lần này, thứ ông cần phục hồi không chỉ là đất mà còn là niềm tin.
shared via nytimes,
