Maurice Tempelsman – ông trùm kim cương và người bạn đời của Jackie Onassis qua đời ở tuổi 95
26/08/25
 |
| Jacqueline Kennedy Onassis và Maurice Tempelsman vào năm 1991 |
Doanh nhân kín tiếng trong ngành kim cương toàn cầu
Maurice Tempelsman, nhà buôn kim cương người Mỹ gốc Bỉ với mối quan hệ chính trị sâu rộng, đã qua đời hôm thứ Bảy tại Manhattan, hưởng thọ 95 tuổi. Theo thông tin từ con trai ông, Leon, nguyên nhân tử vong là biến chứng sau một cú ngã.
Trong một ngành nổi tiếng về tính kín đáo và sự bí ẩn, Tempelsman là một trong những thương nhân kim cương hàng đầu thế giới. Ông dành cả sự nghiệp để kín đáo gặp gỡ các nhà lãnh đạo châu Phi trên khắp quang phổ chính trị, từ những nhà độc tài khét tiếng cho đến các vị lãnh tụ giải phóng. Ông cũng là một trong những doanh nhân phương Tây đầu tiên đặt chân đến các quốc gia vừa giành độc lập như Ghana hay Zaire (nay là Cộng hòa Dân chủ Congo).
Trong hơn nửa thế kỷ, Tempelsman còn được biết đến là một nhà gây quỹ quan trọng cho Đảng Dân chủ Mỹ, xây dựng quan hệ đặc biệt thân thiết với Tổng thống John F. Kennedy và Bill Clinton. Chính sự giao thoa giữa lợi ích khai thác khoáng sản và chính trị tại những quốc gia bất ổn, đôi khi gắn với đảo chính và hoạt động tình báo đã khiến ông trở thành nhân vật thường xuyên bị dư luận đặt câu hỏi và thêu dệt nhiều giả thuyết.
Một chi tiết gây nhiều tranh cãi là việc Lawrence Devlin – cựu trưởng trạm CIA tại Congo trước thời kỳ Zaire – từng làm việc cho Tempelsman. Theo The New York Times năm 2008, Devlin vẫn duy trì việc cung cấp thông tin cho CIA trong khi làm nhân viên của doanh nghiệp kim cương này.
Người bạn đồng hành cuối cùng của Jackie Onassis
Dù nổi bật trong giới chính trị và kinh doanh, công chúng lại biết đến Tempelsman nhiều nhất với vai trò bạn đời cuối cùng của Jacqueline Kennedy Onassis. Khi cựu đệ nhất phu nhân Mỹ lâm bệnh ung thư, hình ảnh người đàn ông trầm tư nắm tay dìu bà trong những buổi dạo bước tại Central Park đã trở thành biểu tượng tình cảm lặng lẽ.
Ông ở bên bà đến giây phút cuối cùng vào tháng 5/1994, khi Jackie Onassis qua đời ở tuổi 64. Tại tang lễ ở New York và lễ an táng tại Nghĩa trang Quốc gia Arlington, Tempelsman đứng cùng các con của bà. Công chúng khi đó mới biết rằng ông và Jackie đã quen biết nhau suốt ba thập kỷ, đồng thời sống cùng nhau nhiều năm tại căn hộ trên Đại lộ Fifth.
Mối quan hệ giữa hai người bắt đầu từ cuối thập niên 1950. Khi còn là thượng nghị sĩ Massachusetts, John F. Kennedy, chồng của Jackie lúc đó bày tỏ mong muốn gặp đại diện ngành công nghiệp kim cương Nam Phi. Với danh tiếng đang lên từ những hoạt động khai thác tại châu Phi và mối liên hệ thân cận với giới Dân chủ, Tempelsman đã sắp xếp buổi gặp. Sau này, ông còn tổ chức cuộc họp quan trọng giữa Tổng thống đắc cử Kennedy và Harry Oppenheimer, Chủ tịch Tập đoàn Anglo American và De Beers – nhà khai thác và phân phối kim cương lớn nhất thế giới.
Sau khi Aristotle Onassis, người chồng thứ hai của Jackie qua đời năm 1975, tình bạn giữa bà và Tempelsman dần phát triển thành tình cảm sâu đậm. Không chỉ là người bạn đời, ông còn là cố vấn tài chính cho Jackie, giúp quản lý và theo báo cáo đã nhân bốn lần khối tài sản thừa kế 26 triệu USD từ Onassis. Hai người thường xuất hiện cùng nhau tại các buổi tiệc tối riêng, sự kiện ngoại giao, nhà hát ballet hay opera.
Tình yêu kín đáo nhưng bền chặt
Đối với công chúng, sự kết hợp giữa Jackie Onassis, người phụ nữ thanh lịch, biểu tượng sắc đẹp và Tempelsman, người đàn ông hói đầu, vóc dáng đậm, có vẻ bất ngờ. Thế nhưng bạn bè khẳng định rằng ông sở hữu nhiều phẩm chất khiến Jackie thực sự bị cuốn hút: tính cách điềm đạm, trí tuệ sắc bén, khiếu hài hước tinh tế, sự tôn trọng học thức và nghệ thuật, cùng hiểu biết sâu rộng về châu Phi. Đặc biệt, cả hai cùng tuổi và cùng trân trọng giá trị kín đáo trong đời sống cá nhân.
New York, thành phố nơi họ gắn bó đã chứng kiến nhiều khoảnh khắc đời thường của cặp đôi. Họ thích cùng nhau đi ăn ở những nhà hàng nhỏ vùng Upper East Side, trò chuyện bằng tiếng Pháp trong những buổi dạo bộ ở Central Park. Khi tình cảm thăng hoa, họ cùng tận hưởng những cuối tuần tại trang trại ngựa của Jackie ở New Jersey, những kỳ nghỉ hè tại biệt thự bên bờ biển Martha’s Vineyard, đôi khi cùng dong buồm trên du thuyền Relemar. Năm 1993, họ từng mời Tổng thống Bill Clinton và phu nhân Hillary lên thuyền dùng tiệc.
Năm 1993, khi Jackie được chẩn đoán mắc ung thư hạch, Tempelsman dọn hẳn văn phòng vào căn hộ của bà để tiện chăm sóc và đồng hành đến bệnh viện. Tại tang lễ, ông đọc bài thơ Ithaka của thi sĩ C.P. Cavafy – khúc ca về hành trình khám phá và ý nghĩa cuộc đời – như lời tiễn biệt đầy xúc động.
Xuất thân từ Antwerp đến đỉnh cao kim cương
Maurice Tempelsman sinh ngày 26/8/1929 tại Antwerp, Bỉ, trong một gia đình Do Thái chính thống. Cha ông, Leon, kinh doanh hàng hóa. Năm 1940, khi Đức Quốc xã xâm lược Bỉ, gia đình phải di tản sang New York, định cư tại khu Upper West Side. Tại đây, ông gặp Lilly Burkos – một người cùng chạy loạn từ Antwerp – và kết hôn năm 1949. Họ có ba người con: Rena, Leon và Marcy. Bà Lilly qua đời năm 2022.
Sau hai năm học tại Đại học New York, Tempelsman bỏ dở để tham gia cùng cha sáng lập công ty kim cương Leon Tempelsman & Son. Năm 1950, ở tuổi 21, ông đạt thành công lớn khi thuyết phục chính phủ Mỹ mua kim cương công nghiệp từ châu Phi để bổ sung kho dự trữ chiến lược thời Chiến tranh Lạnh.
Nhờ đóng vai trò trung gian, ông kiếm được hàng triệu USD, mua kim cương từ châu Phi bán lại cho chính phủ. Thậm chí, ông còn tổ chức những thương vụ trao đổi: cung cấp kim cương công nghiệp, cobalt và uranium cho Mỹ để đổi lấy hàng nông sản, rồi bán lại. Trong một bản ghi nhớ gửi Bộ Ngoại giao Mỹ, Tempelsman nhấn mạnh rằng thỏa thuận này sẽ giúp ngăn chặn “hoạt động thương mại từ khối Đông Âu”.
Những bước đi táo bạo tại châu Phi
Sớm nhận ra quá trình phi thực dân hóa sẽ làm suy yếu sự kiểm soát của các công ty châu Âu, Tempelsman nhanh chóng nắm lấy cơ hội. Năm 27 tuổi, ông cùng luật sư Adlai Stevenson – ứng cử viên tổng thống Đảng Dân chủ hai lần thất bại – đến Bờ Biển Vàng (nay là Ghana), nơi các thợ đào kim cương bản địa lập chợ riêng. Ông là một trong những người nước ngoài đầu tiên được cấp phép mua kim cương, trở thành nhân tố quan trọng trong thương mại tại Ghana.
Theo tài liệu giải mật, khi lãnh tụ Kwame Nkrumah áp dụng chính sách kinh tế xã hội chủ nghĩa gây nguy hại cho thị trường kim cương, đại diện của Tempelsman đã tích cực vận động cho việc lật đổ ông. Năm 1966, Nkrumah bị phế truất trong một cuộc đảo chính quân sự, mở đường cho lợi ích của phương Tây.
Không chỉ ở Ghana, Tempelsman còn nhắm tới trữ lượng kim cương và đồng khổng lồ tại Congo. Ông sớm ủng hộ đại tá Joseph Mobutu, người sau này trở thành tổng thống độc tài Mobutu Sese Seko. Nhờ mối quan hệ thân thiết, ông giành được quyền khai thác mỏ Tenke Fungurume – một trong những nguồn cobalt và đồng lớn nhất thế giới – vốn trước đó dự kiến dành cho một tập đoàn Bỉ.
Tuy nhiên, về sau, khi Mobutu ngày càng tham nhũng và độc đoán, quyết định gắn bó với ông này khiến Tempelsman phải hứng chịu nhiều chỉ trích. Chính ông từng thừa nhận: “Ai đó phải thắng, và có lẽ chúng tôi đã thắng trận đó. Giờ nghĩ lại, tôi ước gì không có chiến thắng ấy.”
Doanh nhân và nhà vận động chính trị
Ngoài hoạt động kinh doanh, Tempelsman còn giữ vai trò quan trọng trong các tổ chức như Viện Mỹ - Phi (Africa America Institute) hay Hội đồng Doanh nghiệp về châu Phi, nhằm thúc đẩy phát triển lục địa đen. Ông cũng là nhà tài trợ cho các phong trào giải phóng, trong đó có việc hỗ trợ Nelson Mandela trong chuyến thăm Mỹ đầu tiên năm 1990, chỉ vài tháng sau khi ông được trả tự do sau 27 năm tù dưới chế độ apartheid.
Năm 1984, Tempelsman trở thành giám đốc điều hành của Lazare Kaplan International tại New York, một trong những công ty hàng đầu chuyên nhập khẩu, cắt gọt và phân phối kim cương, khách hàng bao gồm Tiffany’s và Cartier. Song song, ông tiếp tục điều hành Leon Tempelsman & Son, mở rộng sang khai khoáng, công nghiệp, nông nghiệp và các liên danh khai thác.
Ông là một trong 160 “sightholder” của De Beers – nhóm thương nhân độc quyền được phép mua kim cương thô trực tiếp từ tập đoàn nắm giữ gần như toàn bộ nguồn cung toàn cầu.
Với Đảng Dân chủ, Tempelsman là nhà tài trợ hào phóng, chỉ riêng thập niên 1990 đã đóng góp hơn 500.000 USD. Đồng thời, ông cũng tích cực tham gia các tổ chức từ thiện Do Thái và nhiều sáng kiến cộng đồng.
Đóng góp trong y tế và khoa học
Những năm cuối đời, ông giữ chức chủ tịch Hội đồng tư vấn quốc tế của Viện Nghiên cứu AIDS Harvard. Nhờ mạng lưới rộng lớn, Tempelsman đã kết nối các chính trị gia và nhà khoa học để đẩy mạnh nghiên cứu, nhằm chống lại đại dịch AIDS ở châu Phi. Ông từng chia sẻ với The New York Times: “Điều quan trọng là huy động các bên có thể đóng góp. Mỗi người sống trong một vũ trụ khác nhau, nhưng cần gắn kết lại.”
shared via nytimes,
