Tỷ phú áo Hawaii đang trở thành “gương mặt” mới của Lầu Năm Góc
04/03/26
 |
| Năm 2021, Palmer Luckey, nhà sáng lập Anduril, phát biểu trong một buổi phỏng vấn: “Rất nhiều đối thủ cạnh tranh của chúng tôi đang sử dụng chiến thuật truyền thống.” Ảnh: Philip Cheung |
Nhà sáng lập khác thường giữa thế giới quốc phòng
Trong vòng vài phút sau khi bước vào hội nghị an ninh tháng 12 với đầy sĩ quan quốc phòng và quan chức tình báo Mỹ, Palmer Luckey đã bị chặn lại. Người đầu tiên kéo ông sang một bên là một quân nhân muốn nói chuyện về “robot sát thủ”. Luckey mặc áo Hawaii và quần cargo gật gù trước màn thao thao bất tuyệt về drone và tàu ngầm gắn AI do Anduril, start-up công nghệ quốc phòng của ông, chế tạo. Chưa kịp thoát, ông lại bị vây bởi những cái bắt tay và chuỗi câu hỏi dồn dập: vũ khí bay tự trị hoạt động ra sao, có thể sản xuất nhanh đến mức nào, “lúc cần” thì có thể triển khai ngay không.
Khi đám đông tản ra, Luckey nhìn thấy đồng sáng lập Anduril ở gần đó. Ông ngồi phịch xuống sàn cạnh người này, rút điện thoại ra, không phải để cập nhật mạng xã hội, mà để “ngắm” phiên đấu giá online chiếc đồng hồ từng thuộc về Pierce Brosnan, diễn viên đóng James Bond. Nếu mở đúng ứng dụng khác, ông sẽ thấy bài đăng của Bộ trưởng Quốc phòng Pete Hegseth, người vừa thăm trụ sở Anduril ở Nam California hôm trước và hô hào: “Chúng ta đang tái thiết Arsenal of Freedom.” Một bên là thế giới suit đen và khẩu hiệu; bên kia là nhà sáng lập tóc mullet bay phấp phới, vừa nói về chiến tranh tương lai vừa mê kỷ vật điện ảnh. Trông như trò đùa, nhưng lại là tín hiệu về sự thay đổi nghiêm túc trong cách Washington mua vũ khí.
Luckey, 33 tuổi, nói với tờ The New York Times qua điện thoại và trong cuộc phỏng vấn 1h ở hội nghị tại Simi Valley, Calif: “Tôi muốn xây những thứ khiến kẻ thù nguy hiểm nhất phải sợ vãi [chửi thề] mà không làm nước Mỹ phá sản.” Chất “lập dị” của ông – cosplay nhân vật anime, đăng mạng xã hội nhiều, và cái tôi lớn – từng khiến Thung lũng Silicon khó chịu. Thế nhưng, ở Lầu Năm Góc, ông đang trở thành “It Guy” của ngành công nghệ quốc phòng đang bùng nổ. Tổng thống Donald Trump mời ông đến Mar-a-Lago và khen vũ khí Anduril “trông dữ dằn”. Bộ trưởng Lục quân Daniel Driscoll gọi ông là “ nhà đổi mới đáng kinh ngạc”. Thượng nghị sĩ Kevin Cramer của bang North Dakota nói người sáng lập Anduril là “đúng thứ quân đội cần để khỏi chìm”.
Tầm nhìn chiến tranh tự trị
Sự tâng bốc ấy từng khó tưởng tượng. Năm 2017, Luckey lập Anduril như ngón tay giữa giơ thẳng vào Mark Zuckerberg, ông chủ cũ. Nhưng Luckey cũng là người sớm “đặt cược” vào ý tưởng chiến tranh khi nó còn chưa được quan tâm. Và hiện tại, giới quốc phòng coi đây là lối thoát: tự trị. Nếu tiêm kích, drone, tàu ngầm, chiến hạm và xe chiến đấu có thể vận hành như những cỗ máy tuyến đầu tự động, công nghệ không chỉ giảm thương vong mà còn thay đổi bài toán kinh tế của sức mạnh quân sự.
Luckey miêu tả tự trị như cú lật bàn về chi phí răn đe. Máy bay, tàu ngầm, xe tăng truyền thống cần dây chuyền sản xuất dài và hàng trăm binh sĩ để vận hành. Vũ khí tự trị có thể “ngủ” cho đến khi cần, giống Twinkies vì “hạn dùng dài”. Ông nói: “Đến lúc cần dùng, tôi bấm nút, chúng bật lên và nhớ hết ‘bài huấn luyện’ vì chúng là robot.” Ý tưởng nghe đơn giản đến mức ngây thơ; nhưng trong bối cảnh ngân sách và nhịp công nghệ, nó đánh trúng nỗi bức bối của bộ máy mua sắm quốc phòng bị cho là quá chậm, quá đắt và quá kém hiệu quả.
Cơ hội chính trị và sự trỗi dậy của Anduril
Tham vọng của Luckey gặp đúng cơn gió chính trị. Trump muốn hiện đại hóa quân đội Mỹ và đã phân bổ ít nhất 1.000 tỷ USD cho mục tiêu đó. Hegseth, người muốn áp AI rộng rãi trong quốc phòng, gần đây còn va chạm với Anthropic về việc đưa công nghệ của họ vào các hệ thống mật. Giữa bức tranh ấy, Luckey được nhìn như kẻ phá bĩnh “hợp thời”: nói thẳng, làm nhanh, hứa cắt giảm chi phí bằng phần mềm và tự trị. Kết quả là Anduril phình lên thành doanh nghiệp lớn với hơn 6 tỷ USD hợp đồng toàn cầu và khoảng 2 tỷ USD doanh thu năm 2025. Công ty đã huy động gần 7 tỷ USD từ nhà đầu tư, được định giá gần 31 tỷ USD, đang tìm thêm vốn và đã bàn chuyện IPO.
Anduril không đơn độc. Một lớp “nhà thầu mới” đang nổi lên – Skydio, Shield AI và nhiều cái tên khác – đem thói quen Thung lũng Silicon vào chiến tranh: làm sản phẩm trước, tính tiếp sau. Nhiều công ty tự bỏ tiền làm prototype dù chưa có tender hay đơn đặt hàng. Về chính trị, họ không dễ đóng mác. Nhiều người tránh nhãn Cộng hòa hay Dân chủ; thứ thúc đẩy họ là niềm tin rằng Mỹ phải thắng trong cuộc đọ sức với các đối thủ như Trung Quốc. Trong group chat của các nhà sáng lập doanh nghiệp trị giá 1 tỷ USD trở lên, gọi là “B-boys club”, Luckey ủng hộ Trump nhưng tự nhận là libertarian “l” nhỏ, thích chính phủ nhỏ và không đồng tình với Libertarian Party hiện tại – đã dẫn các cuộc thảo luận về viễn cảnh Mỹ–Trung, theo lời 2 thành viên không được phép nói công khai.
Nhưng câu hỏi lớn vẫn lơ lửng. Liệu Luckey có biến tầm nhìn thành năng lực sản xuất quy mô hay không? Anduril mới sản xuất số lượng nhỏ cho quân đội Mỹ. Một số thử nghiệm drone và tên lửa ở Ukraine vài năm gần đây gây thất vọng. Một số quan chức quốc phòng nói nước Mỹ đang đặt cược lớn vào vũ khí của Anduril trong khi công ty ít kinh nghiệm và hạ tầng nền tảng hơn các “lão làng” như Lockheed Martin hay Raytheon. Stacie Pettyjohn, Nghiên cứu viên cấp cao tại Center for a New American Security, nói: “Đó là dấu hỏi lớn treo trên Anduril và mọi tân binh khác muốn phá cửa ngành quốc phòng.”
Dù vậy, ảnh hưởng của Luckey đã thấy rõ. Trước lễ nhậm chức tổng thống của Trump năm ngoái, Luckey được cho là đề xuất đổi tên Department of Defense thành Department of War, theo lời bốn nhân viên an ninh biết chuyện. Trump làm đúng như vậy. Nhà Trắng không phản hồi yêu cầu bình luận. Câu chuyện cho thấy một điều: Không chỉ công nghệ mà cả ngôn ngữ quyền lực cũng đang được “tái lập trình”.
Con đường từ Thung lũng Silicon đến quốc phòng
Hành trình của Luckey bắt đầu khác thường. Là anh cả trong gia đình bốn người con, ông lớn lên ở Long Beach, Calif. và được mẹ dạy học tại nhà, nhờ đó theo đuổi điện tử và kỹ thuật. Năm 2009, ở tuổi 16, ông bắt đầu chế headset thực tế ảo và thu hút nhà đầu tư như Peter Thiel. Năm 2014, ông bùng nổ trên radar Thung lũng Silicon khi Facebook chi 2 tỷ USD mua Oculus VR, biến chàng trai 21 tuổi thành tỷ phú. Zuckerberg gọi thực tế ảo là “tương lai”. Luckey tin ông chủ mới say mê công nghệ này và sẽ chi 1 tỷ USD/năm để phát triển. Luckey chuyển đến Thung lũng Silicon làm việc cho Facebook và mua nhà ở Woodside.
Nhưng những tháng ngày đó “sóc” hơn tưởng tượng. Dù nhận đánh giá hiệu suất tốt, ông xung đột với nhóm về hướng đi của thực tế ảo và cách phối hợp trong nội bộ. Trước bầu cử năm 2016, rò rỉ cho biết Luckey đã quyên 9.000 USD cho một tổ chức ủng hộ Trump, số tiền được dùng dựng billboard công kích Hillary Clinton. Thung lũng Silicon vốn thiên tự do, phản ứng dữ dội. Nhân viên Facebook đòi sa thải ông và trên diễn đàn nội bộ, nhiều người cáo buộc tiền của ông cổ vũ thông điệp bài Do Thái, miệt thị phụ nữ và phân biệt chủng tộc. “Có quá nhiều tiêu đề không đúng về tôi”, Luckey nói, cho rằng mình bị “miêu tả sai”.
Ông soạn một bài đổ lỗi truyền thông đã bóp méo hoạt động của mình. Theo email tờ The Times xem được, lãnh đạo Facebook đề nghị ông không gửi và ngừng công khai trách truyền thông. Trong một tin nhắn, Zuckerberg gợi ý Luckey giải thích rằng ông là Libertarian và việc ủng hộ Trump đã bị hiểu sai. Luckey không làm vậy. Tháng 3/2017, Facebook sa thải ông mà không nêu lý do. Meta từ chối bình luận về việc rời đi.
Luckey nổi giận. Ông nghỉ một thời gian, bay sang Nhật dự lễ hội anime cùng bạn gái lâu năm Nicole Edelmann, người ông gặp ở debate camp khi 15 tuổi. Họ được chụp ảnh trong trang phục đồng điệu: bikini top và quần tất lưới da. Ông bắt đầu để râu dê. (Hai người sau đó kết hôn.) Trở về, Luckey cân nhắc start-up chống béo phì hoặc cải tổ hệ thống nhà tù, nhưng cuối cùng chọn công nghệ quốc phòng – lĩnh vực lúc ấy bị Thung lũng Silicon xa lánh vì sợ công nghệ mạnh bị dùng cho chiến tranh và giết chóc.
Với Luckey, quốc phòng lại là chuyện “chạm tim”. Ông nội từng là phi công, bay với tư cách dân sự cho quân đội Mỹ trong Operation Desert Storm năm 1991. Ông mê sci-fi và gadget, từng thực tập về headset thực tế ảo để giúp cựu binh điều trị PTSD. Ông còn sưu tầm phương tiện quân sự đã “nghỉ hưu”, trong đó có trực thăng UH-1 Huey mà sau này ông dùng để “xuất hiện hoành tráng” trong đám cưới. Trae Stephens, cộng sự ở Founders Fund và đồng sáng lập Anduril, nói: “Ông ấy thực sự quan tâm, thực sự đầu tư cho an ninh quốc gia.”
Tên Anduril lấy từ “The Lord of the Rings” – thanh kiếm được rèn lại của Aragorn. Luckey có một bản sao. Tên đầy đủ Anduril Industries còn có thể viết tắt là AI. Đặt trụ sở ở Costa Mesa, Calif., Luckey mua nhà 12,5 triệu USD ở Newport Beach và thêm một bất động sản 3,8 triệu USD đối diện cho bộ sưu tập xe. Ông giữ vai trò founder, tránh quản trị ngày thường để tập trung làm sản phẩm; CEO là Brian Schimpf, cựu head of engineering của Palantir.
Ban đầu, Luckey muốn Anduril làm headset thực tế ảo giúp binh sĩ nhận biết cơ hội và rủi ro trên chiến trường. Nhưng nhà đầu tư không muốn ông lao vào sản phẩm dễ bị nhìn là “đấu” với Zuckerberg và headset của Facebook. Luckey kể Brian Singerman, cộng sự của Founders Fund – người từng đầu tư Oculus và Anduril – khuyên ông nên “tập trung vào thứ tạo tác động lớn nhất, không phải thứ giúp giải quyết thù riêng”. Anduril rẽ sang biên giới: hệ thống bảo vệ dùng cảm biến laser theo dõi chuyển động và cố nhận diện người, lấy cảm hứng từ Trump trong nhiệm kỳ đầu và kế hoạch dựng tường biên giới Mỹ–Mexico.
Tháng 6/2017, Luckey đề xuất Cục Hải quan và Bảo vệ Biên giới rằng hệ thống của Anduril rẻ hơn nhiều so với các hệ tương tự và công ty sẽ tự trả chi phí phát triển. Đến cuối năm đó, công nghệ được chọn thử nghiệm dọc biên giới San Diego–Mexico. (Cục Hải quan và Bảo vệ Biên giới không phản hồi yêu cầu bình luận.) Song, Luckey đẩy nhanh drone và đầu đạn, lấy ý tưởng từ cuốn Starship Troopers của Robert A. Heinlein xuất bản năm 1959 và nhiều truyện khoa học viễn tưởng khác. Với ông, khoa học viễn tưởng không chỉ dự báo tương lai mà “đã tạo ra tương lai”.
Những thử nghiệm trên chiến trường
Cuộc chiến tại Ukraine năm 2022 mở ra phòng thí nghiệm chiến trường. Trong chuyến đi 1 tuần, Luckey chứng kiến drone thay đổi chiến tranh: lính Ukraine điều khiển từ xa drone tiêu dùng sản xuất ở Trung Quốc – giá 3.000 USD, bằng một nửa giá của quả đạn pháo truyền thống – để đánh trúng mục tiêu chính xác. Ukraine đồng ý thử Ghost, drone của Anduril, và Altius munition – tên lửa thiết kế cho tấn công tự trị. Nhưng Ghost thất bại khi mất tín hiệu GPS; quân đội Ukraine ngừng dùng. Altius hiệu quả hơn nhưng đắt so với lựa chọn khác. Bộ chuyển đổi số của Ukraine không phản hồi; Anduril nói vẫn tiếp tục giao Altius cho Ukraine. Luckey không nao núng: “Chúng tôi không coi đây là thụt lùi hay thất bại. Thách thức là mở rộng sản xuất.”
Đúng lúc đó, thị trường Mỹ quay lại với “tình đầu” của Luckey: thực tế ảo. Chính phủ Mỹ quan tâm công nghệ này để binh sĩ hiểu tốt hơn điều đang diễn ra trên chiến trường. Luckey cũng chăm đi “làm quen” với quan chức và nghị sĩ: dẫn họ tham quan nhà máy Nam California, khoe kính thực tế ảo và bộ sưu tập xe quân sự. Đôi khi ông chở họ trên Mark V Special Operations Craft – tàu Hải quân đã nghỉ hưu – chạy dạo Thái Bình Dương. Tháng 2/2024, Thượng nghị sĩ Cramer thăm Anduril . Ông nói: “Palmer kỳ quặc, thậm chí ‘lạ mắt’ so với trung tâm lục địa Bắc Mỹ và gu thời trang North Dakota. Nhưng thứ khiến tôi tò mò nhất là showroom công nghệ.” Sau đó, Cramer lập Nhóm Thượng viện về Hiện đại hóa Quốc phòng nhằm tái định hình quân đội Mỹ bằng công nghệ mới.
Anduril bước vào trung tâm của hệ sinh thái quốc phòng
Tháng 4/2024, Anduril đánh bại Boeing, Lockheed Martin và Northrop Grumman để giành một suất trong chương trình Collaborative Combat Aircraft của Không quân Mỹ – nỗ lực xây đội tiêm kích tự trị không người lái. Quân đội không phản hồi yêu cầu bình luận. Sau khi Trump nhậm chức nhiệm kỳ 2, ông nhanh chóng ban hành chỉ thị tăng tiền cho drone và đẩy nhanh quy trình mua công nghệ mới, đặt Anduril và các công ty tương tự vào vị trí thuận lợi. Tháng 2/2025, Anduril nhận hợp đồng 99 triệu USD của Không quân cho phần mềm giúp kiểm soát hệ thống tự trị. Cùng tháng đó, start-up tiếp quản hợp đồng của Microsoft về dự án headset thực tế ảo cho Lục quân. Tháng 3/2025, công ty ký hợp đồng 10 năm trị giá 642 triệu USD với Thủy quân lục chiến cho hệ thống chống drone.
Hiện tại Anduril có hơn 7.000 nhân viên và dự định mở nhà máy 1 tỷ USD gần Columbus, Ohio, nơi có thể tuyển tới 4.000 lao động. Các công ty công nghệ khác cũng nối gót phát triển vũ khí và công nghệ quân sự. Luckey thậm chí khởi động hành trình “I told you so tour” năm ngoái, nhấn mạnh ông làm sản phẩm quân sự từ trước khi nó trở nên “hợp mốt”. Trên TBPN, chương trình online về kinh doanh và công nghệ, ông khoe mình “làm trong hai tuần thứ mà Lục quân đã làm nhiều năm”.
Những liên minh bất ngờ và tương lai của chiến tranh công nghệ
Đỉnh điểm của sự “trớ trêu” là các liên minh mới. Tháng 5/2025, Anduril công bố hợp tác với Meta về công nghệ thực tế ảo cho chiến trường. Thỏa thuận giúp Luckey lấy lại quyền truy cập danh mục bằng sáng chế VR của Meta. Sự hòa giải bắt đầu khi Meta mời Luckey đến thăm. Tháng 9/2024, ông đăng ảnh tạo dáng với kính AR mới của Meta. Vài ngày sau, Andrew Bosworth, CTO của Meta, công khai xin lỗi Luckey vì những bài đăng trên mạng xã hội sáu tháng trước liên quan vụ sa thải năm 2017. Bosworth viết: “Tôi đã nói trực tiếp, nhưng cũng muốn xin lỗi công khai. Tôi xin lỗi.” Luckey đáp: “Tôi nổi tiếng là thù dai, nhưng Meta đã thay đổi rất nhiều trong tám năm qua. Đến lúc nào đó, con tàu Theseus cũng sẽ ra khơi.”
Câu chuyện không chỉ là chân dung một vị tỷ phú lập dị mặc áo Hawaii bước vào Lầu Năm Góc. Đây là dấu hiệu của một chu kỳ mới: chiến tranh đang bị “phần mềm hóa”, “tự trị hóa”, và kéo về logic tăng trưởng của Thung lũng Silicon. Nếu Anduril thực sự giải được bài toán mở rộng sản xuất và độ tin cậy chiến trường, họ sẽ chứng minh rằng một nhà thầu mới có thể bẻ lái cấu trúc chi phí của quốc phòng. Nếu không, nước Mỹ sẽ học lại bài cũ: trong ngành mà sai số đo bằng mạng người và an ninh quốc gia, đi nhanh không thể chỉ là khẩu hiệu. Vấn đề không phải Luckey có “ngầu” hay không. Vấn đề là liệu mô hình Anduril có thể biến tốc độ thành năng lực bền vững trước khi thời cuộc buộc Washington phải trả lời trên chiến trường.
shared via nytimes,
