Vì sao thế giới cần khẩn cấp cải tiến huyết thanh kháng nọc?
20/05/26
Mỗi năm, rắn độc giết chết từ 81.000 – 138.000 người và khiến khoảng 400.000 người khác chịu di chứng vĩnh viễn. Nạn nhân chủ yếu là nông dân châu Phi và châu Á – những người thường ở xa bệnh viện, không có tiền điều trị và không được tiếp cận huyết thanh kháng nọc chất lượng. Sau nhiều thập niên trì trệ, công nghệ chẩn đoán nhanh, sản xuất tổng hợp và các mô hình tài trợ mới có thể đưa cuộc chiến chống rắn độc bước sang giai đoạn mới.
Bệnh nhiệt đới bị lãng quên
Nhiều năm qua, thế giới đánh giá thấp số người chết vì rắn cắn. Tổ chức Y tế Thế giới từng ước tính khoảng 50.000 ca tử vong mỗi năm. Tuy nhiên, năm 2014, nghiên cứu lớn về một triệu ca tử vong ở Ấn Độ cho thấy riêng nước này có khoảng 46.000 người chết vì rắn cắn mỗi năm, gấp 5 lần dự đoán trước đó của WHO. Sau này, WHO nâng ước tính toàn cầu lên 81.000-138.000 ca tử vong mỗi năm.
Con số đặt rắn cắn vào nhóm những bệnh nhiệt đới bị lãng quên chết người nhất, cùng các bệnh quen thuộc hơn như sốt phát ban hay tả. Tuy nhiên, khác với nhiều vấn đề y tế toàn cầu khác, rắn cắn không phải bí ẩn sinh học mới. Hơn một thế kỷ qua, con người biết cách điều trị: dùng huyết thanh kháng nọc.
Vấn đề là huyết thanh đúng loại, đủ tốt, đủ rẻ và có mặt đúng nơi vẫn quá hiếm.
Vì sao Australia ít người chết, Ấn Độ và châu Phi thì nhiều?
Australia có nhiều loài rắn cực độc, trong đó có taipan nội địa, một trong những động vật có nọc độc mạnh nhất thế giới. Tuy nhiên, trung bình nước này chỉ ghi nhận khoảng hai ca tử vong do rắn cắn mỗi năm.
Lý do không phải rắn Australia hiền hơn mà ở hạ tầng y tế tốt hơn. Người bị cắn thường ở gần bệnh viện có huyết thanh bảo quản lạnh, bác sĩ có thiết bị chẩn đoán và có thể dùng huyết thanh đặc hiệu cho đúng loài rắn.
Ở nông thôn Ấn Độ hoặc châu Phi hạ Sahara, tình thế khác hẳn. Nạn nhân thường phải đi xa nhiều giờ. Hơn 34% nạn nhân rắn cắn tại Ấn Độ mất trên 6 tiếng mới được điều trị. Nhiều phòng khám không có chuỗi lạnh để bảo quản thuốc. Bác sĩ không có thiết bị xác định loài rắn, nên phải dùng huyết thanh đa giá, nhắm cùng lúc nhiều loài, thường đắt hơn và kém hiệu quả hơn huyết thanh đơn giá.
Huyết thanh kháng nọc ra đời như thế nào?
Từ cuối thế kỷ 19, huyết thanh kháng nọc hiện đại bắt đầu. Năm 1891, sau những trận mưa lớn ở Việt Nam, rắn độc bò vào các túp lều, gây khoảng 40 ca cắn và 4 người chết. Chính quyền địa phương gửi 19 con rắn sống tới viện vaccine mới mở ở Sài Gòn, do Albert Calmette, nhà vi khuẩn học Pháp lãnh đạo.
Calmette dựa trên các nghiên cứu miễn dịch thời đó để thử ý tưởng táo bạo: tiêm liều nọc tăng dần cho động vật, khiến chúng tạo kháng thể, rồi lấy huyết thanh để trung hòa nọc ở cơ thể khác.
Ông tiêm nọc hổ mang cho thỏ với liều tăng dần. Khi lấy huyết thanh từ thỏ đã miễn dịch và tiêm cho thỏ khác cùng liều nọc gây chết, con thỏ thứ hai sống sót. Năm 1895, Calmette cải tiến kỹ thuật để tạo lượng huyết thanh lớn hơn ở lừa và ngựa. Cùng năm, một người bắt rắn của ông bị cắn và trở thành bệnh nhân đầu tiên trên thế giới được cứu bằng huyết thanh kháng nọc.
Từ đó, kỷ nguyên mới mở ra. Thế kỷ 20, các nhà khoa học dần tạo ra huyết thanh cho nhiều loài rắn và động vật có độc trên thế giới.
Vì sao cuộc khủng hoảng lại xảy ra?
Tưởng như huyết thanh kháng nọc sẽ ngày càng tốt và phổ biến. Thực tế, từ thập niên 1970 trở đi, thị trường bắt đầu đổ vỡ, đặc biệt ở châu Phi.
Năm 1970, châu Phi có ba nguồn cung chính: công ty Pháp, công ty Đức và Viện Nghiên cứu Y khoa Nam Phi. Tuy nhiên, công ty Đức dừng sản xuất vì lợi nhuận thấp. Các đạo luật chống apartheid khiến nhiều nước châu Phi không tiếp cận được sản phẩm Nam Phi. Công ty Pháp Sanofi chuyển sang sản phẩm cao cấp, hướng tới nhóm thị trường có lợi nhuận tốt hơn.
Hệ quả là thiếu hụt nghiêm trọng. Nhiều chính phủ châu Phi, vốn đã căng thẳng vì đại dịch HIV/AIDS, mua các loại huyết thanh rẻ hơn từ châu Á, được quảng cáo là dùng cho các loài rắn có tên tương tự nhưng thực tế gần như vô dụng với rắn châu Phi. Bệnh viện Ghana sau khi chuyển từ FAV-Afrique của Sanofi sang huyết thanh rẻ hơn từ Ấn Độ đã ghi nhận tỷ lệ tử vong tăng gấp 6 lần, lên hơn 12%.
Năm 2017, nghiên cứu kiểm tra 6 loại huyết thanh phổ biến ở Kenya cho thấy không loại nào hiệu quả với nọc của các loài rắn thường gặp tại nước này.
Thị trường của những sản phẩm kém chất lượng
Khi huyết thanh kém chất lượng tràn vào, niềm tin của người dân sụp đổ. Tại sao phải mất tiền và đi xa đến bệnh viện để nhận một phương pháp không chắc hiệu quả, trong khi thầy lang rẻ hơn?
Đây là “thị trường quả chanh” trong y tế: sản phẩm tốt và xấu lẫn lộn, người mua không phân biệt được, nên nhu cầu giảm. Khi nhu cầu giảm, nhà sản xuất chất lượng cao càng khó có lãi và rút lui; thị trường càng đầy sản phẩm kém.
Năm 2014, Sanofi dừng sản xuất FAV-Afrique, loại huyết thanh đáng tin cậy, và rút khỏi thị trường châu Phi. Cuộc khủng hoảng càng sâu hơn.
Vì sao huyết thanh vẫn đắt?
Cách sản xuất huyết thanh về cơ bản vẫn giống thời Calmette. Người ta vắt nọc rắn thủ công, tiêm vào ngựa hoặc động vật lớn khác, rồi lấy máu để tách kháng thể. Quy trình này tốn kém: phải nuôi rắn, nuôi ngựa, thuê người vắt nọc, lấy máu, tinh chế, kiểm tra và bảo quản.
Ngoài ra, mỗi vùng có nhiều loài rắn, mỗi loài có hỗn hợp độc tố khác nhau. Ngay trong cùng loài, nọc cũng khác theo địa lý. Vì vậy, tạo huyết thanh đa giá thật sự hiệu quả cho cả châu Phi là nhiệm vụ cực kỳ phức tạp.
Công nghệ mới có thể thay đổi cuộc chơi
Điểm sáng đầu tiên là chẩn đoán nhanh. Nếu bác sĩ biết bệnh nhân bị loài rắn nào cắn trước khi triệu chứng nặng lên, họ có thể dùng huyết thanh đơn giá rẻ hơn và hiệu quả hơn, thay vì huyết thanh đa giá đắt đỏ. Nhóm nghiên cứu Đan Mạch phát triển xét nghiệm nhanh dạng que thử, có thể phát hiện nọc theo loài trước khi triệu chứng xuất hiện. Năm 2018, công ty Venomaid thành lập để sản xuất và phân phối các xét nghiệm này.
Điểm sáng thứ hai là sản xuất tổng hợp. Năm 2020, các nhà khoa học Hà Lan dùng tế bào gốc để nuôi tuyến nọc rắn nhân tạo, có thể tạo nọc thô mà không cần vắt rắn. Nhóm Tây Ban Nha và Nam Mỹ cũng tạo kháng thể chống nọc trong cây biến đổi gene. Các startup như Venomyx còn muốn sản xuất huyết thanh bằng vi khuẩn, với kỳ vọng mạnh hơn, ít tác dụng phụ hơn, ổn định hơn và rẻ hơn.
Nếu thành công, các công nghệ này có thể loại bỏ những bước đắt đỏ nhất: nuôi rắn, vắt nọc, nuôi ngựa và tinh chế huyết thanh động vật.
Cam kết mua và ưu tiên chính sách
Công nghệ không tự giải quyết mọi thứ. Huyết thanh còn là bài toán thị trường. Nhà sản xuất không muốn đầu tư nhà máy lớn nếu không chắc chính phủ và bệnh viện sẽ mua. Chính phủ ngại đặt hàng lớn vì từng bị lừa bởi sản phẩm kém chất lượng.
Giải pháp là cam kết thị trường trước: các tổ chức quốc tế, chính phủ hoặc nhà tài trợ cam kết mua huyết thanh đạt chuẩn với quy mô đủ lớn. Lúc này, nhà sản xuất có động lực đầu tư, còn hệ thống y tế có cơ hội tiếp cận sản phẩm được kiểm định.
Năm 2017, WHO đã đưa rắn cắn vào danh sách bệnh nhiệt đới bị lãng quên và đặt mục tiêu giảm 1/2 số ca tử vong vào năm 2030. Tuy nhiên, đầu tư cho nghiên cứu venomics – khoa học về nọc độc – vẫn chỉ chiếm khoảng 2% ngân sách rắn cắn trong kế hoạch này.
Vấn đề có thể giải quyết
Nếu xét nghiệm rẻ giúp chẩn đoán nhanh; sản xuất tổng hợp làm huyết thanh rẻ; nếu các chính phủ và nhà tài trợ tạo thị trường ổn định cho sản phẩm chất lượng, hàng chục nghìn người có thể được cứu mỗi năm.
Tương lai, những ca tử vong vì rắn cắn có thể trở thành tàn tích. Song để điều này xảy ra, thế giới phải xem huyết thanh kháng nọc không phải là sản phẩm y tế bên lề, mà là một ưu tiên công nghệ và nhân đạo cấp bách.
shared via wip,
