Mỹ công bố ba hướng điều trị mới cho thoái hóa khớp
10/04/26
 |
| Ảnh chụp X-quang màu của một bệnh nhân 66 tuổi mắc bệnh thoái hóa khớp. Ảnh: Tiến sĩ P. Marazzi/Science Source |
Trong nhiều thập kỷ, y học gần như bất lực trước thoái hóa khớp theo một cách rất quen thuộc: bác sĩ có thể giúp người bệnh bớt đau, đi lại đỡ khó hơn, trì hoãn quá trình thoái hóa khớp nhưng không thể thực sự đảo ngược quá trình đó. Khi sụn mòn, xương biến dạng và hai đầu khớp bắt đầu cọ vào nhau, thứ y học làm được chỉ là quản lý triệu chứng hoặc thay khớp. Vì thế, thông báo mới từ ARPA-H, cơ quan nghiên cứu y sinh đầy tham vọng của chính phủ Mỹ, gây chú ý không chỉ vì quy mô tài trợ mà vì đã dám đặt ra một mục tiêu mà y học xương khớp lâu nay gần như tránh hứa: tái tạo lại mô khớp bị hỏng.
Bài toán cũ, lối chữa mới
Ba năm trước, ARPA-H công bố một trong những dự án lớn đầu tiên: rót hàng chục triệu USD trong 5 năm để tìm cách chữa thoái hóa khớp gối, căn bệnh do sự bào mòn khớp gây đau đớn cho khoảng 32 triệu người Mỹ. Giờ đây, cơ quan này nói họ đã có trong tay vài hướng đi đầy hứa hẹn, với các nhóm nghiên cứu bị ràng buộc theo hợp đồng phải bắt đầu thử nghiệm trên người trong vòng 18 tháng. Đó là một chi tiết rất quan trọng. ARPA-H không tài trợ theo kiểu quen thuộc của giới học thuật, nơi đích đến là một bài báo khoa học. Nó tài trợ như một cơ quan được thiết kế để buộc các nhà nghiên cứu đi tiếp tới ngưỡng thử nghiệm lâm sàng, và nếu thành công thì phải thương mại hóa sản phẩm.
Ba hướng điều trị được công bố đều tập trung vào thoái hóa khớp gối, nhưng các nhóm nghiên cứu tin rằng nếu hiệu quả, chúng có thể áp dụng rộng hơn cho các khớp khác. Hai nhóm, tại Đại học Duke và Đại học Colorado Boulder, phát triển các phương pháp tiêm hoặc truyền nhằm tái tạo sụn và xương. Nhóm thứ ba, tại Đại học Columbia, đang theo đuổi một ý tưởng táo bạo hơn: tái tạo cả đầu gối.
Hướng thứ nhất: tái tạo đầu gối gần như từ đầu
Ý tưởng của nhóm Columbia nghe như khoa học viễn tưởng, nhưng bản chất lại khá cơ học: dùng một khớp nhân tạo dạng “giàn giáo” in 3D, rồi lấp đầy nó bằng tế bào xương và sụn. Theo thời gian, các tế bào này phát triển thành mô khỏe mạnh, trong khi giàn giáo dần tan biến trong khoảng một năm. Đây là phương án dành cho những bệnh nhân nặng nhất, tức những người gần như đã mất hoàn toàn lớp sụn ở khớp gối, ở mức “xương cọ xương”.
Nguồn tế bào có thể lấy từ mỡ bụng của chính bệnh nhân hoặc từ tế bào hiến tặng được lưu trữ sẵn. Nếu dùng mỡ bụng, các nhà nghiên cứu phải tách tế bào gốc rồi dùng chất điều biến sinh học để hướng chúng biệt hóa thành tế bào xương và sụn, mất khoảng một tháng. Với tế bào hiến tặng, quá trình đơn giản hơn và theo các thí nghiệm ban đầu, chúng không gây phản ứng miễn dịch đáng kể. Để kiểm tra xem “đầu gối mới” này có đủ bền, đủ linh hoạt để đi lại hay không, các nhà khoa học đã cấy nó vào tử thi người rồi dùng robot mô phỏng chuyển động chịu lực. Kết quả ban đầu đủ khả quan để họ chuẩn bị bước tiếp sang thử nghiệm trên động vật lớn.
Chỉ riêng quy mô đầu tư cũng cho thấy mức độ nghiêm túc của dự án. Nhóm Columbia nhận hơn 42 triệu USD, con số mà chính trưởng nhóm nghiên cứu thừa nhận là “tiền từ trên trời rơi xuống” nếu so với chuẩn tài trợ học thuật thông thường.
Hướng thứ hai: đánh thức phần sụn và xương còn sót lại
Cách làm của nhóm Duke bớt mang tính thay mới toàn bộ, nhưng rất đáng chú ý vì tính thực dụng. Nhóm này đặt câu hỏi: với phần lớn bệnh nhân thoái hóa khớp chưa ở giai đoạn cuối, vẫn còn sót lại một số tế bào sụn trong đầu gối. Liệu có thể khiến chúng phân chia trở lại và tái lấp đầy khớp bằng lớp sụn lành mạnh không? Đồng thời, vì thoái hóa khớp còn làm xương dày lên và làm sai lệch cơ học của khớp, liệu có thể chỉnh lại phần xương đó để đầu gối vận hành gần hơn với trạng thái bình thường không?
Sau nhiều thử nghiệm thuốc đơn lẻ và kết hợp, nhóm Duke đi tới ba hướng điều trị. Một mũi tiêm kích thích tế bào sụn phát triển. Một mũi khác tái cấu trúc xương. Và một liệu pháp truyền có thể điều trị nhiều khớp thoái hóa cùng lúc, nhằm thúc đẩy sụn mọc lại. Ý tưởng rất rõ: bệnh nhân tổn thương chủ yếu ở sụn thì nhắm vào sụn; người có vấn đề nằm nhiều ở xương thì nhắm vào xương. Tất cả đến nay mới chỉ được thử trên chuột và chuột cống, nhưng ngay cả trưởng nhóm nghiên cứu cũng nói kết quả tốt tới mức vượt ngoài sự hoài nghi ban đầu của ông.
Hướng thứ ba: một mũi tiêm để khớp tự tái tạo
Nhóm Colorado đi theo một logic khác: không chỉ tái tạo mô, mà cố đưa mô trở về “trạng thái khỏe mạnh” chỉ với tối đa một mũi tiêm. Họ tìm ra loại thuốc có sẵn trên thị trường, rồi phát triển một dạng bào chế giúp thuốc được giải phóng thành từng đợt trong nhiều tháng và lưu lại lâu trong khớp. Khi thử trên thỏ bị rách dây chằng chéo trước, mô hình tương tự chấn thương A.C.L. ở người, vốn nhanh chóng dẫn tới thoái hóa khớp, trong vòng hai tháng sau tiêm, đầu gối của chúng đã tái tạo. Mô hình khác là chuột lang bị thoái hóa khớp kiểu tuổi già cũng cho kết quả tích cực tương tự.
Với các ca nặng hơn, nhóm còn phát triển một hỗn hợp protein được tiêm vào khớp để lấp khoảng trống nơi lẽ ra phải có sụn. Các protein thu hút tế bào tiền thân từ lớp xương bên dưới và kích thích chúng mọc lại thành sụn mới. Ở thỏ, chỉ sau ba tháng, vật liệu tiêm ban đầu biến mất hoàn toàn, để lại phần còn lại là sụn khỏe mạnh. Với một lĩnh vực lâu nay chủ yếu chỉ biết kìm hãm tổn thương, việc thấy mô thật sự mọc lại là một thay đổi lớn về chất.
Nếu thành công, đây không chỉ là liệu pháp mới, mà là một cuộc đổi hướng của y học
Giới chuyên môn thận trọng nhưng rõ ràng bị khích lệ. Một chuyên gia chỉnh hình không tham gia nghiên cứu gọi các kết quả này là “cực kỳ hứa hẹn”, bởi hiện nay gần như mọi thứ y học có chỉ dừng ở giảm triệu chứng. Nếu có thể chữa thoái hóa khớp bằng cách tái tạo sụn và xương, đó sẽ là một cuộc đổi hệ hình, chứ không phải chỉ thêm một sản phẩm mới trên thị trường.
Điều đáng chú ý là cách ARPA-H định nghĩa thành công. Các thử nghiệm lâm sàng phải tuyển hơn một nửa người tham gia là phụ nữ, đồng thời phải có người Mỹ bản địa và người Alaska bản địa, tức các nhóm có nguy cơ cần tới liệu pháp này cao nhưng thường bị bỏ qua trong nghiên cứu. Nếu một điều trị được phê duyệt để bán ra thị trường, giá của nó không được vượt quá 25% chi phí của tiêu chuẩn điều trị hiện tại. Đây không chỉ là khoa học. Nó là nỗ lực buộc khoa học đi cùng khả năng tiếp cận.
Từ giảm đau sang tái tạo: khoảng cách còn, nhưng đã có hướng đi
Tất nhiên, mọi thứ hiện vẫn ở giai đoạn động vật. Trong y sinh, rất nhiều thứ hoạt động tốt ở chuột hoặc thỏ rồi thất bại ở người. Còn một quãng dài từ mô hình trong phòng thí nghiệm tới điều trị phổ biến ngoài thị trường. Nhưng điểm đáng kể ở đây không phải lời hứa đã thành hiện thực. Nó là việc một cơ quan công quyền đã chọn không hài lòng với mục tiêu khiêm tốn là “giảm đau thêm một chút”, mà buộc giới nghiên cứu phải thử một điều táo bạo hơn: sửa lại cấu trúc của khớp.
Nếu chỉ một trong ba hướng đi này vượt qua được thử nghiệm ở người, y học xương khớp sẽ thay đổi sâu sắc. Không phải ngay ngày mai. Nhưng đủ để chuyển câu hỏi từ “làm sao sống chung với khớp đang mòn dần” sang “làm sao khiến nó tái tạo lại”. Với những người đang sống trong đau đớn vì thoái hóa khớp, chỉ riêng khả năng đổi câu hỏi đã là một tin lớn.
shared via nytimes,
