Khi tri thức mở đường cho ma túy mới
02/04/26
 |
| Các loại thuốc phiện tổng hợp tên nitazene, bao gồm N-desethyl etonitazene, ngày càng gây ra nhiều trường hợp tử vong do quá liều trên khắp Bắc Mỹ. |
Thiết kế ma túy
Khác biệt cốt lõi của thị trường hiện đại nằm ở nguồn cung. Trước kia, nguồn cung phụ thuộc vào đồng ruộng và tuyến buôn lậu. Nay, nó phụ thuộc vào công thức, tiền chất, dữ liệu hóa học và kỹ năng tổng hợp. Ma túy không chỉ được sản xuất; nó được thiết kế. Khi đã bước vào thế giới của thiết kế, biến thể sẽ tăng nhanh gần như theo cấp số nhân.
Đó là lý do cụm từ “số hóa ma túy” không nên được hiểu hẹp là giao dịch trên mạng tối. Ma túy nằm sẵn trên Internet: trong các bài báo khoa học, bằng sáng chế, cơ sở dữ liệu hóa học và công bố học thuật. Một nghiên cứu về thuốc giảm đau, một mô tả về cách phân tử gắn với thụ thể thần kinh, hay hồ sơ sáng chế cho hợp chất tiềm năng đều có thể phục vụ tiến bộ y học. Nhưng Internet không phân biệt động cơ. Thông tin có ích cho khoa học chính thống cũng có thể là nguyên liệu cho thị trường ngầm.
Đó là nghịch lý trung tâm. Cùng một dòng tri thức có thể cứu người trong bệnh viện và giết người ngoài đường phố.
Người dùng mua hộp đen
Trường hợp trên cho thấy người dùng ma túy hiện nay thường không còn biết chính xác mình đang dùng gì. Cậu thử fentanyl và không thấy phản ứng. Điều đó chẳng giúp được gì, vì chất gây chết người lại là hợp chất khác. Trong một thị trường nơi hàng hóa là những hỗn hợp hóa học bị pha trộn, tráo đổi và cường hóa, nhãn mác gần như vô nghĩa. Một nghiên cứu được nhắc trong bài cho thấy trong các mẫu có fentanyl, tỷ lệ chứa thêm ít nhất năm hợp chất thần kinh khác đã tăng mạnh chỉ trong vài năm.
Đây là một thị trường mà thông tin giữa người bán và người mua không chỉ bất cân xứng; nó gần như sụp đổ hoàn toàn. Người dùng không đối diện với sản phẩm rõ ràng, mà với hộp đen hóa học. Trong một thị trường như thế, khái niệm “dùng có kiểm soát” ngày càng mong manh.
Từ phòng thí nghiệm đến chợ đen
Câu chuyện của Alexandros Makriyannis, giáo sư tại Northeastern University, cho thấy cách một phát hiện khoa học có thể bị thị trường ngầm chiếm dụng. Năm 2001, ông công bố AM-2201, một phân tử tổng hợp mô phỏng tác dụng của cần sa, với hy vọng mở đường cho điều trị đau, động kinh, glaucoma hay suy kiệt ở bệnh nhân AIDS. Mục tiêu hoàn toàn là y học. Nhưng chỉ vài năm sau, các tay điều chế ma túy bất hợp pháp dựa vào nền tảng đó để phát triển Spice, một loại cannabinoid tổng hợp gây nghiện và nhiều khi chết người.
Một phát hiện được tạo ra để chữa bệnh trở thành nền móng cho một thị trường đầu độc con người. Vấn đề không nằm ở ác ý của nhà khoa học. Vấn đề nằm ở chỗ trong thời đại số, công bố học thuật không dừng lại ở cộng đồng học thuật.
Nghiên cứu phòng ngừa hay danh mục sản phẩm?
Tranh luận nằm ở “nghiên cứu tiên tri”: nỗ lực dự báo những chất ma túy nguy hiểm có thể xuất hiện. Lập luận ủng hộ khá rõ. Nếu phòng thí nghiệm pháp y, bệnh viện, hải quan và cơ quan thực thi biết trước các hợp chất có nguy cơ xuất hiện, họ có thể chuẩn bị chuẩn xét nghiệm, công cụ phát hiện, cơ chế pháp lý và phản ứng y tế. Đó là tư duy quản trị rủi ro hợp lý.
Nhưng lập luận phản đối cũng mạnh không kém. Một danh sách các phân tử cần đề phòng trong tay nhà chức trách có thể trở thành danh mục sản phẩm trong tay phòng lab ngầm. Một bài báo nêu ra “những chất có khả năng là ma túy thế hệ mới” có thể bị đọc như một bản chỉ dẫn R&D cho chợ đen.
Đây không phải nỗi lo giả định. Tâm điểm của tranh luận là họ nitazenes, nhóm opioid tổng hợp do hãng Ciba nghiên cứu từ cuối thập niên 1950 nhằm tạo ra thuốc giảm đau mới. Vì quá nguy hiểm, đặc biệt do khả năng ức chế hô hấp mạnh, chúng không bao giờ trở thành thuốc thương mại và chìm vào quên lãng trong các bằng sáng chế cũ. Cho đến khi fentanyl bị siết chặt hơn. Khi một chất bị kiểm soát mạnh, thị trường ngầm không biến mất; nó dịch chuyển. Với ma túy tổng hợp, sự dịch chuyển ấy diễn ra rất nhanh, vì chỉ cần chỉnh sửa đôi chút trong cấu trúc hóa học là đã có một chất mới. Và thế là nitazenes quay lại: isotonitazene, metonitazene, protonitazene và nhiều biến thể khác. Một số mạnh hơn fentanyl hàng chục lần.
Thể chế đi sau thị trường
Alex Krotulski, nhà độc chất pháp y điều hành phòng lab phi lợi nhuận ở Pennsylvania, là một trong những người theo sát cuộc rượt đuổi này. Số ca liên quan đến hợp chất lạ mà phòng lab của ông xử lý tăng vọt trong thời gian ngắn. Đó là dấu hiệu rõ ràng rằng hệ thống phát hiện luôn chậm hơn thị trường. Nhưng điều gây rùng mình là sau khi nhận diện cấu trúc, ông nhận ra mình từng thấy phân tử ấy trong một bài báo khoa học được công bố không lâu trước đó.
Ở đây xuất hiện một cuộc đối chất đạo đức thật sự. Một bên cho rằng nghiên cứu dự báo là cần thiết; nếu không, xã hội sẽ mãi chỉ phản ứng sau khi người đầu tiên chết. Roy Gerona, nhà nghiên cứu ở California, nêu vấn đề rất trực diện: tại sao phải chờ đến khi có ca quá liều hay một thiếu niên tử vong thì giới chuyên môn mới bắt đầu hành động? Đó là một lập luận khó bác bỏ.
Nhưng bên còn lại không dễ gạt đi. Bằng cách công bố những chất “có thể xuất hiện”, giới khoa học đang rút ngắn quãng đường từ lý thuyết đến thực địa cho chính những kẻ sản xuất ma túy. Không ai có câu trả lời dứt khoát. Và có lẽ đó mới là điểm quan trọng nhất.
Một vấn đề vượt ngoài ma túy
Sẽ là sai lầm nếu xem đây chỉ là câu chuyện của opioid tổng hợp. Thực ra, nó là ví dụ cực đoan của một bài toán lớn hơn đang ám mọi lĩnh vực dựa vào tri thức mở.
Trong AI, những mô hình mạnh có thể giúp tăng năng suất, nhưng cũng có thể tạo deepfake, lừa đảo và tấn công mạng. Trong công nghệ sinh học, một công bố có thể mở đường cho đột phá điều trị, nhưng cũng có thể bị lạm dụng. Trong an ninh mạng, công khai lỗ hổng vừa giúp vá nhanh hơn, vừa cung cấp bản đồ tấn công cho kẻ xấu. Quy luật chung rất rõ: trong thời đại số, tri thức không mang đạo đức sẵn. Nó chỉ là năng lực. Và lợi thế thường thuộc về phía hành động nhanh hơn và bị ràng buộc ít hơn.
Không thể đóng cửa khoa học, nhưng cũng không thể ngây thơ
Bài học ở đây không phải là đóng cửa khoa học, càng không phải ngừng công bố tri thức. Điều đó vừa bất khả thi vừa phản tiến bộ. Nhưng cũng không thể tiếp tục giả định rằng công bố khoa học chỉ là một quyết định học thuật thuần túy. Trong thời đại này, nó đồng thời là quyết định an ninh, quản trị rủi ro và đôi khi là quyết định đạo đức với hệ quả rất xa.
Những phẩm chất tốt đẹp nhất của xã hội tri thức cởi mở, minh bạch, cộng tác cũng có thể trở thành đường băng cho hiểm họa mới nếu hệ thống bảo vệ quá chậm. Và trong một thế giới như thế, ranh giới giữa cứu người và hại người đôi khi chỉ còn nằm ở một câu hỏi rất đơn giản: ai đọc tài liệu đó trước.
shared via nytimes,
