Sự sống không phải cỗ máy có thể thiết kế
07/09/26
 |
| Ảnh: Anthony Gerace/Noema |
Khoa học hiện đại từng nuôi niềm tin lớn: nếu hiểu đủ các quy luật, con người có thể dự đoán, tối ưu và kiểm soát thế giới. Song, nhà sinh học lý thuyết Stuart Kauffman cho rằng niềm tin ấy không đủ để giải thích sự sống. Trong sinh quyển, cái mới không đơn giản được suy ra từ cái cũ. Sự sống tự tổ chức, tự mở ra khả năng mới và liên tục đồng kiến tạo tương lai. Vì thế, bài học lớn của thời đại không phải làm chủ tự nhiên, mà là học cách tham gia vào thế giới đang trở thành.
Khi tương lai không được viết sẵn
Từ lâu, Stuart Kauffman, một trong những nhà khoa học hàng đầu về lý thuyết phức hợp cho rằng, sự tự tổ chức của sinh vật có vai trò quan trọng trong tiến hóa không kém chọn lọc tự nhiên. Cùng với Ilya Prigogine, ông nhìn thế giới sống như hệ thống “sáng tạo”: trong trạng thái xa cân bằng, các hệ thống không chỉ cố tồn tại trong điều kiện môi trường, mà còn tự tổ chức để tạo ra những dạng trật tự mới.
Điểm then chốt trong tư duy của Kauffman là tương lai không hoàn toàn được định trước. Ông gọi những trạng thái có thể xuất hiện khi điều kiện cho phép là “khả thể lân cận”. Tương lai của sự sống không có sẵn như bản đồ chờ được mở ra; nó được tạo thêm trong chính quá trình tiến hóa.
Từ đây, Kauffman đi tới điều ông gọi là “chuyển đổi thứ ba trong khoa học”. Nếu khoa học Newton và cơ học lượng tử vẫn giả định thế giới có thể được hiểu qua các quy luật cho phép suy ra hệ quả, thì sinh quyển tiến hóa lại không vận hành như vậy. Không có bộ quy luật nào có thể suy ra trước toàn bộ lịch sử của sự sống.
Tế bào không chạy theo phần mềm
Để giải thích, Kauffman bắt đầu từ sinh vật sống như “toàn thể kiểu Kant”: cái toàn thể tồn tại nhờ các bộ phận, nhưng các bộ phận cũng chỉ có chức năng khi nằm trong toàn thể. Trái tim bơm máu không phải vì âm thanh nó tạo ra, mà vì hoạt động bơm máu giúp duy trì cơ thể. Vậy nên, chức năng của bộ phận được xác định bởi vai trò của nó trong việc giữ cho toàn thể sống.
Ở cấp độ tế bào, điều này thể hiện qua hai dạng khép kín: khép kín xúc tác và khép kín ràng buộc. Các phân tử trong tế bào cùng xúc tác cho sự hình thành của nhau, trong khi màng, enzyme và kênh tế bào điều hướng dòng năng lượng và vật chất. Chính các dòng năng lượng bị ràng buộc ấy lại xây dựng và duy trì những cấu trúc đã ràng buộc chúng.
Nói cách khác, tế bào không giống máy tính chạy theo phần mềm. Không có bộ hướng dẫn tách biệt khỏi phần cứng. DNA chỉ đóng vai trò trong hệ thống sống tự tổ chức. Sự sống không “thực thi” thiết kế; nó tự kiến tạo chính mình.
Cái mới không thể suy ra từ cái cũ
Tiến hóa thường tạo ra cái mới bằng cách tái sử dụng cái cũ. Kauffman gọi đây là các tiền thích nghi hay ngoại thích nghi trong nghĩa Darwin: một bộ phận từng phục vụ chức năng này có thể đảm nhận chức năng khác. Ví dụ yêu thích của Kauffman là bong bóng bơi ở cá, cơ quan tiến hóa từ phổi của cá phổi, cho thấy tiến hóa có thể tái dụng bộ phận cũ cho chức năng hoàn toàn mới.
Tuy nhiên, từ chức năng thở của phổi, ta không thể suy ra khả năng nó trở thành bóng hơi. Cũng như từ việc dùng khối động cơ làm vật chặn giấy, ta không thể suy ra toàn bộ những công dụng khác có thể phát sinh. Chính điểm này dẫn tới hệ quả: tiến hóa của sinh quyển không thể suy diễn. Bốn tỷ năm qua, hàng triệu loài mới, chức năng mới và thích nghi mới không phải kết quả tất yếu được rút ra từ bộ phương trình có sẵn. Kauffman gọi đây là “vùng không có quy luật suy dẫn”. Trong vùng ấy, các khả năng không thể được liệt kê đầy đủ, không thể sắp xếp trật tự và không thể suy ra từ nhau. Vì không biết trước không gian khả năng, ta cũng không thể gán xác suất hay tính rủi ro theo cách quen thuộc.
Kết thúc ảo tưởng kiểm soát
Đối với Kauffman, phát hiện này không chỉ là luận điểm khoa học. Nó chạm tới cách văn minh phương Tây hiểu chính mình. Từ Francis Bacon, phương Tây tin rằng biết thế giới là để làm chủ thế giới. Nếu không phải cá nhân thì là lý trí; nếu không phải lý trí thì là Chúa; nếu không phải Chúa thì là vật lý. Luôn có dạng “bảo hiểm siêu hình” rằng tương lai được viết đâu đó và con người có thể tìm ra để kiểm soát.
“Chuyển đổi thứ ba” phá vỡ lời hứa ấy. Điều này không có nghĩa thế giới hỗn loạn. Trật tự vẫn tồn tại, nhưng một phần trật tự được tạo ra trong quá trình diễn ra. Con người không phải khán giả đứng ngoài, cũng không phải kỹ sư toàn năng, mà là người tham gia và đồng kiến tạo. Ta có thể định hướng, ràng buộc, chăm sóc, nhưng không thể ra lệnh cho tương lai phải đi theo bản thiết kế hoàn chỉnh.
Từ đó, khiêm nhường không còn là lời khuyên đạo đức mềm yếu mà trở thành thái độ hợp lý trước thực tại. Nếu thế giới luôn mở ra cái mới, mọi dự báo đều có giới hạn, mọi tối ưu hóa đều có nguy cơ quá khớp với một thế giới không đứng yên.
Thời đại trục mới?
Theo Kauffman, hệ quả tinh thần của cách nhìn này có thể là “thời đại trục mới”. Nếu thế giới không phải trật tự hoàn tất từ trước, sáng tạo không chỉ nằm ở quá khứ xa xôi, mà đang tiếp diễn. Cái thiêng, theo nghĩa đó, không phải bản thiết kế đã xong, mà là hành vi trở thành của thế giới.
Điều này gợi lại những trực giác tôn giáo và triết học cổ xưa: Đạo không thể gọi tên trọn vẹn, sáng tạo không dừng ở khoảnh khắc khởi nguyên, con người không đứng ngoài tự nhiên. Theo Kauffman, khoa học mới không chống lại tinh thần, mà mở ra kiểu tâm linh của sự đồng sáng tạo: không thống trị thế giới, mà tham gia cẩn trọng vào một thế giới sống.
AI có thể giúp, nhưng không thể thay thế sự sống
Trong bối cảnh khủng hoảng khí hậu, AI và tính toán quy mô hành tinh có thể giúp con người hiểu rõ hơn các hệ thống Trái Đất: đo đếm hệ sinh thái, giám sát biến động, mô phỏng khí hậu và tìm các điểm cân bằng giữa nhiều mục tiêu. Nhưng Kauffman cảnh báo AI không thể phát minh hay dự đoán đầy đủ những “không gian pha” mới mà sinh quyển và kinh tế toàn cầu sẽ tạo ra. Nó có thể giúp con người “làm vườn” trong vùng khả thể lân cận, nhưng không biến sự sống thành bài toán kỹ thuật có lời giải cuối cùng.
Thông điệp cuối cùng của Kauffman rất rõ: thế giới không phải cỗ máy. Con người không có quyền thống trị tuyệt đối. Sự sống không tự miêu tả mình bằng thuật toán rồi thực thi; nó tự duy trì, tự lan truyền và đồng kiến tạo thế giới của mình. Nếu khoa học từng giúp con người tách khỏi tự nhiên để quan sát, bước tiếp theo có thể là tái gắn mình vào tự nhiên bằng tri thức mới.
Trong thế kỷ bị ám ảnh bởi kiểm soát, tối ưu và thiết kế, đây là lời nhắc cần thiết: cái mới thật sự không được sản xuất như linh kiện trong nhà máy mà xuất hiện từ những hệ thống sống, phức hợp và mở. Sự nổi lên không phải kỹ thuật. Vì thế, tương lai không chỉ để dự đoán mà còn là thứ con người phải học cách tham gia một cách khiêm nhường.
shared via noemamag,
