Con người có thể đánh bại tuổi già không?
10/08/26
 |
| Ảnh: Hoi Chan/Noema |
Từ loài thủy tức không có dấu hiệu lão hóa, chuột chũi trụi lông sống lâu bất thường, trai đại dương hơn 500 tuổi đến loài sứa có thể “trẻ hóa” ngược đời, tự nhiên dường như giữ nhiều manh mối về giấc mơ trường sinh. Tuy nhiên, sau hàng nghìn năm tìm kiếm thuốc tiên và nhiều thập niên khoa học hiện đại giải mã DNA, tế bào gốc và cơ chế tái sinh, câu hỏi vẫn còn đó: con người có thật sự tiến gần hơn tới việc đánh bại tuổi già?
Gia đình kỳ lạ của nhà sinh học
Trước khi lập gia đình, nhà sinh học Daniel Martínez từng có “gia đình tạm thời” rất khác thường. Trong hơn bốn năm, ông tự tay chăm sóc hơn 60 sinh vật nhỏ, mềm, giống như những con “giun” li ti mà ông bắt được từ cửa sông ở Long Island Sound, New York. Chúng là Hydra vulgaris, những sinh vật chỉ dài khoảng 0,6 cm, bám vào đá, cây thủy sinh và các bề mặt dưới nước. Trông chúng giống thực vật, nhưng thật ra là động vật ăn thịt, cùng lớp sinh học với san hô, có các xúc tu mảnh và hệ thần kinh đơn giản.
Martínez tìm đến thủy tức vì nghe đồn chúng có thể bất tử. Ban đầu ông không tin. Tuy nhiên, trong suốt thời gian theo dõi, ông không thấy chúng có dấu hiệu lão hóa. Ông nuôi từng cá thể trong bể riêng, loại bỏ các cá thể mới sinh vì thủy tức có thể sinh sản vô tính, rồi đều đặn cho chúng ăn những loài giáp xác nhỏ giống thức ăn tự nhiên.
Năm 1998, bài báo của Martínez về tình trạng gần như không lão hóa của thủy tức gây chú ý trong giới nghiên cứu tuổi thọ. Theo hiểu biết sinh học thông thường, tuổi thọ động vật thường tỷ lệ với kích thước: loài càng lớn, sống càng lâu. Voi, cá voi, một số loài cá mập hay trai biển đều sống rất lâu. Nhưng thủy tức nhỏ hơn móng tay, vậy mà dường như không già đi theo nghĩa thông thường. Nếu tránh được kẻ săn mồi và độc tố, chúng có thể sống vô hạn định.
Giấc mơ trường sinh chưa bao giờ cũ
Từ khi ý thức được giới hạn đời mình, con người tìm kiếm bí mật bất tử. Trong các nền văn minh cổ, giấc mơ ấy thường hiện ra dưới dạng thuốc tiên, nước thiêng, máu, vàng lỏng hay những hỗn hợp kỳ dị được tin là kéo dài tuổi trẻ. Một số câu chuyện mang màu sắc thần thoại; số khác tối tăm hơn như truyền thuyết về Giáo hoàng Innocent VIII uống máu trẻ em, hay Diane de Poitiers, người tình của vua Henry II nước Pháp, uống vàng lỏng để giữ nhan sắc và cuối cùng chết vì ngộ độc vàng. Khoa học hiện đại thay thuốc tiên bằng phòng thí nghiệm, kính hiển vi, bộ gen và công nghệ sinh học. Tuổi thọ trung bình của con người tăng mạnh nhờ điều kiện sống tốt hơn, tiêm chủng, vệ sinh và y học hiện đại. Song đây không phải chiến thắng trước lão hóa. Đến nay, chưa có đột phá nào thật sự đánh bại quá trình già đi. Vì vậy, các nhà khoa học vẫn nhìn vào tự nhiên, nơi một số sinh vật dường như tìm được những con đường khác.
Những sinh vật không tuân luật tuổi già
Một trong các quy luật nổi tiếng về cái chết là định luật Gompertz: nguy cơ tử vong tăng theo tuổi. Với con người, xác suất chết tăng mạnh theo thời gian và dường như có giới hạn tối đa quanh 120 năm. Song một số sinh vật không theo luật ấy.
Chuột chũi trụi lông là ví dụ đáng chú ý. Loài gặm nhấm hồng hào, nhăn nheo, gần như không có lông sống trong các đường hầm Đông Phi, theo cấu trúc xã hội giống ong hay mối: có “nữ hoàng”, vài con đực sinh sản và nhiều cá thể lao động. Chúng có thể sống khoảng 30 năm hoặc hơn, lâu vượt xa hầu hết các loài gặm nhấm. Bí mật có thể nằm ở khả năng giảm mạnh trao đổi chất, cơ chế sửa chữa DNA hiệu quả và môi trường sống ít kẻ săn mồi.
DNA giữ vai trò quan trọng trong lão hóa. Khi DNA bị tổn thương, tế bào hoạt động sai lệch, làm tăng nguy cơ bệnh tật. Chuột chũi trụi lông đặc biệt giỏi sửa DNA trước khi tổn thương trở nên chí mạng. Ở người, một số nghiên cứu cũng cho thấy vận động thường xuyên có thể tăng khả năng đảo ngược tổn thương DNA và giảm nguy cơ ung thư.
Trai 507 tuổi và sứa trẻ lại
Đại dương cũng giữ nhiều câu chuyện lạ. Con trai đại dương già nhất từng được đặt tên là “Ming”, theo triều đại Trung Quốc nó có thể chào đời. Các nhà nghiên cứu giết Ming khi tìm cách xác định tuổi, rồi đếm các vòng trên vỏ và phát hiện nó đã sống 507 năm. Các nhà khoa học cho rằng trai đại dương sống lâu nhờ khả năng gấp protein đặc biệt hiệu quả. Khi protein gấp sai, tế bào có thể rối loạn, kéo theo nhiều bệnh thoái hóa.
Turritopsis dohrnii, thường được gọi là “sứa bất tử”, thậm chí có vẻ đi ngược thời gian. Nó có thể chuyển từ giai đoạn trưởng thành về giai đoạn non rồi phát triển lại. Nghiên cứu gần đây cho rằng khả năng này có thể liên quan tới việc loài sứa có hai bộ gen tham gia sửa chữa và bảo vệ DNA, trong khi con người chỉ có một. Những manh mối này rất hấp dẫn với các công ty công nghệ sinh học, nhất là các hướng nghiên cứu nhắm vào sửa chữa DNA, điều trị ung thư và công nghệ chỉnh sửa gen CRISPR. Tuy nhiên, biến cơ chế của sứa hay chuột chũi thành liệu pháp cho người vẫn là khoảng cách rất xa.
Tái sinh: câu hỏi tỷ đô
Thủy tức không chỉ sống lâu. Chúng gần như là khối tế bào gốc. Tế bào gốc là “thợ xây” của cơ thể, có thể tạo ra các loại tế bào khác. Ở thủy tức, các tế bào này liên tục tạo thêm tế bào gốc mới, giúp chúng tái tạo không giới hạn. Cắt mất xúc tu, thậm chí cắt đầu, thủy tức có thể tự tổ chức và mọc lại phần đã mất. Kỳ giông axolotl cũng nổi tiếng với khả năng mọc lại đuôi, chi, cơ quan và cột sống. Tuy nhiên, bộ gen của nó lớn gấp 10 lần người, phức tạp đến mức việc xác định gen nào tạo nên năng lực tái sinh vẫn vô cùng khó. Con người cũng từng có một phần khả năng ấy: trẻ nhỏ có thể tái tạo đầu ngón tay, da và gan người trưởng thành cũng tự phục hồi phần nào. Song tái sinh hoàn chỉnh như thủy tức hay axolotl vẫn là “câu hỏi tỷ đô”.
Sống mãi để làm gì?
Một ngày nào đó, Ngay cả khoa học có thể kéo dài đời người, câu hỏi đạo đức và hiện sinh vẫn còn nguyên: sống mãi có thật sự đáng mong muốn không?
Trong tiểu thuyết của Douglas Adams, nhân vật bất tử Bowerick Wowbagger ban đầu tận hưởng đời sống vô hạn: mạo hiểm, đầu tư dài hạn, sống lâu hơn tất cả. Nhưng rồi bất tử trở thành sự chán chường kéo dài, “buổi trà chiều đen tối của linh hồn”. Có lẽ chính hữu hạn mới khiến đời sống có giá trị: ta chỉ đọc được một số sách, đi một số nơi, yêu thương một số người, và vì thế mỗi lựa chọn trở nên đáng quý.
Martínez, người từng dành nhiều năm nghiên cứu thủy tức, cuối cùng cũng mệt mỏi với việc cho chúng ăn và thay nước. Ông kết thúc thí nghiệm của mình. Khi được hỏi về tuổi thọ, ông không đưa ra bí quyết công nghệ nào. Ông chỉ cười và khuyên nên tận hưởng cuộc sống. Sau tất cả, tự nhiên có thể dạy con người nhiều điều về lão hóa. Song nó cũng nhắc ta về điều giản dị hơn: mục tiêu không chỉ là sống lâu hơn, mà là hiểu vì sao đời sống đáng sống trong khoảng thời gian hữu hạn mà ta có.
shared via noemamag,
