Khi cha mẹ có thể “chọn” con bằng điểm số đa gen
03/09/26
 |
| Ảnh: Anthony Gerace/Noema |
Công nghệ sinh sản bước vào ngã rẽ mới, không chỉ phát hiện bệnh di truyền, các công ty quảng cáo khả năng xếp hạng phôi theo nguy cơ bệnh tật, chiều cao, màu mắt, chỉ số khối cơ thể, thậm chí cả dự đoán IQ. Với khoản tiền lớn, một số gia đình có thể mua thêm cơ hội chọn phôi “tốt hơn” trước khi cấy vào tử cung. Nhưng đằng sau lời hứa tối ưu hóa thế hệ sau là câu hỏi khó: liệu xã hội đang chữa bệnh, hay đang mở đường cho thị trường ưu thế di truyền chỉ dành cho người có tiền?
Khi văn hóa rút ngắn đường đi của tiến hóa
Con người thích nghi bằng hai con đường: tiến hóa sinh học, diễn ra chậm qua gen; và tiến hóa văn hóa diễn ra nhanh qua tri thức, kỹ năng, ngôn ngữ, công nghệ. Theo nhà nhân học Charles Perreault thuộc Đại học Bang Arizona, tiến hóa văn hóa từng giúp con người lan ra toàn cầu trong chưa tới 1% thời gian nếu chỉ dựa vào tiến hóa sinh học.
Điều đáng lo là công nghệ sinh sản mới có thể làm hai hệ thống xích lại gần nhau hơn. Văn hóa vốn thay đổi rất nhanh: hôm nay xã hội đề cao IQ, ngày mai có thể đề cao sức bền tâm lý, ngoại hình, khả năng tập trung hoặc tính hướng ngoại. Trước đây, các sở thích văn hóa thường biến mất trước khi kịp “ghi” vào gen. Nhưng nếu cha mẹ chọn phôi dựa trên các tiêu chí đang được ưa chuộng, khoảng cách giữa mốt văn hóa và di truyền sinh học sẽ hẹp lại.
Theo Joseph Henrich, nhà lý thuyết lớn về đồng tiến hóa gen - văn hóa, con người vốn đã chọn lọc gen qua việc chọn bạn đời. Nhưng thị trường mới làm quá trình ấy nhanh hơn, rõ hơn và trước hết trao quyền lựa chọn cho những ai đủ tiền.
Tầng di truyền mới?
Vấn đề không chỉ là khoa học, mà là bất bình đẳng. Henrich cảnh báo các điểm số đa gen còn thô sơ, dữ liệu thường lấy từ người có nguồn gốc châu Âu nên độ chính xác giảm khi áp dụng cho nhóm khác. Tuy nhiên, thị trường không cần hoàn hảo để tạo chênh lệch; nó chỉ cần đủ gia đình giàu có thể mua thêm lựa chọn, trong khi phần còn lại để may rủi quyết định.
Nhà đầu tư của Founders Fund từng nói sàng lọc phôi hôm nay có thể là “lựa chọn giả”, nhưng tương lai sẽ giống “quỹ tín thác”: một lợi thế truyền đời. Nhà triết học nội bộ của công ty Herasight còn cảnh báo việc chọn lọc lặp lại qua nhiều thế hệ có thể tạo ra khoảng cách trí tuệ giữa nhóm “được tăng cường di truyền” và nhóm “không được tăng cường”.
Đây là điểm khiến công nghệ này khác với y học thông thường. Nó không chỉ chữa bệnh cho cá nhân hiện hữu, mà có thể ảnh hưởng tới việc ai được sinh ra, với tổ hợp gen nào, trong thị trường do khả năng chi trả dẫn dắt.
Chọn gì khi khoa học chưa hiểu hết gen?
Lời hứa “tối ưu hóa” dựa trên giả định nguy hiểm: con người biết đặc điểm nào là tốt. Nhưng gen hiếm khi vận hành đơn giản như danh sách tùy chỉnh. Một gen hoặc biến thể di truyền có thể ảnh hưởng cùng lúc nhiều đặc điểm khác nhau – hiện tượng gọi là đa hiệu gen (pleiotropy). Lợi thế ở mặt này có thể đi kèm bất lợi ở mặt khác.
Năm 20218, một nghiên cứu trên hơn 3.700 thành viên Mensa ghi nhận tỷ lệ tự báo cáo cao hơn về lo âu, tự kỷ, ADHD, dị ứng, hen suyễn và bệnh tự miễn so với dân số chung. Điều này không chứng minh IQ cao gây ra tình trạng này, nhưng cho thấy những đặc điểm cha mẹ muốn chọn có thể liên kết với những hệ quả họ không lường trước.
Chỉnh sửa gen còn rủi ro hơn. Năm 2018, nhà khoa học Trung Quốc Hạ Kiến Khuê tạo ra những em bé chỉnh sửa gen đầu tiên bằng CRISPR, nhằm biến đổi gen CCR5 để kháng HIV. Tuy nhiên, gen này có thể liên quan đến khả năng chống các bệnh nhiễm trùng khác; các phôi cũng không có đúng đột biến kháng HIV như dự kiến. Dù Hạ Kiến Khuê đi tù, những thay đổi ấy vẫn được truyền cho thế hệ sau.
Bài toán đạo đức không dừng ở “chữa bệnh”
Người ta thường dễ chấp nhận sàng lọc để tránh bệnh nặng như Down hay xơ nang, nhưng thấy bất an khi chọn giới tính, trí tuệ, tính cách hoặc ngoại hình. Nhưng lịch sử cho thấy các lựa chọn cá nhân, dù được xem là đạo đức hay không, vẫn có thể tạo thay đổi dân số lớn.
Chính sách một con của Trung Quốc không bắt buộc gia đình chọn con trai, nhưng lựa chọn của từng hộ đã cộng lại thành mất cân bằng giới tính hơn 30 triệu nam giới so với nữ giới. Ở Đan Mạch, sau khi sàng lọc Down miễn phí được áp dụng, số trẻ sinh ra mắc hội chứng Down giảm một nửa và duy trì ở mức thấp.
Điểm khác là sàng lọc phôi hiện nay đắt đỏ và thiếu chắc chắn hơn. Họ không nói “đứa trẻ sẽ như vậy”, mà chỉ đưa ra xác suất. Nhưng chính xác suất, khi được bọc trong ngôn ngữ thị trường, đủ khiến cha mẹ cảm thấy mình có nghĩa vụ chọn “tốt hơn”.
Luật chạy sau thị trường
Các công ty tự vạch ranh giới: Orchid chỉ sàng lọc rủi ro bệnh và tình trạng y khoa, Nucleus đi xa hơn. Nhưng khi giới hạn thương mại do chính công ty đặt ra, ranh giới thực tế sẽ thuộc về người sẵn sàng tiến xa nhất.
Năm 2025, liên minh các hội gen trị liệu kêu gọi tạm dừng toàn cầu việc chỉnh sửa gen có thể di truyền, cảnh báo bán dịch vụ chỉnh sửa dòng mầm để “tăng cường” hoặc theo sở thích cha mẹ gợi lại các hệ tư tưởng ưu sinh đã bị bác bỏ. Ở Mỹ, giám sát còn phân mảnh; luật các bang khác nhau; Cơ quan Quản lý Thực phẩm và Dược phẩm Mỹ bị chặn không nhận hồ sơ thử nghiệm lâm sàng liên quan đến phôi có chỉnh sửa di truyền có thể truyền đời. Trong khi đó, một số công ty khảo sát các nước có khung pháp lý mơ hồ hơn.
Ảo tưởng kiểm soát thế hệ sau
Kết luận đáng sợ nhất không phải công nghệ chắc chắn sẽ làm biến đổi loài người. Điều hiện rõ hơn là vòng phản hồi mới: sở thích văn hóa, quyết định sinh sản và truyền gen được nối lại chặt hơn trước, trong thị trường toàn cầu thiếu cơ quan điều phối hiệu quả.
Trong 300.000 năm, con người sống sót nhờ mang theo những biến dị mà không thế hệ nào biết trước mình sẽ cần. Công nghệ sinh sản mới có thể đổi sự đa dạng chậm rãi lấy sở thích của thế hệ duy nhất. Đặc điểm hôm nay có vẻ là lợi thế có thể trở thành gánh nặng ngày mai. Khi cha mẹ chọn phôi, họ không chỉ chọn cho mình một đứa con. Họ có thể đang chọn thay cho con, cháu và cả tương lai mà chính họ cũng không hiểu hết.
shared via noemamag,
