Khi khoa học học cách khiêm nhường trước sự sống
21/08/26
 |
| Ảnh: Ibrahim Rayintakath/Noema |
AI và chỉnh sửa gen là hai công nghệ đang làm thay đổi điều kiện tồn tại của con người. Tuy nhiên, nếu giới AI thường bị cuốn vào tốc độ, mở rộng và tham vọng vượt giới hạn, nhiều nhà khoa học sinh học ở tuyến đầu lại mang thái độ khác: thận trọng, khiêm nhường và ý thức sâu sắc về những gì con người vẫn chưa hiểu. Với họ, quyền năng can thiệp vào sự sống càng lớn, trách nhiệm tự kiềm chế càng cấp thiết.
Hai công nghệ chạm vào nền móng của con người
Có hai công nghệ đang định hình lại tương lai nhân loại: AI và chỉnh sửa gen. Một bên chạm vào trí tuệ; bên kia chạm vào sự sống. Tuy nhiên, giữa hai lĩnh vực này có khác biệt đáng chú ý. Trong khi một phần giới AI theo đuổi tốc độ tăng trưởng và mở rộng gần như không giới hạn, các nhà khoa học sinh học ở tuyến đầu thường thận trọng hơn. Họ hiểu sinh học phức tạp hơn mọi mô hình đơn giản hóa, và càng biết nhiều, họ càng thấy rõ mình biết ít hơn.
Điều này thể hiện rõ trong cách hai nhà khoa học hàng đầu Jennifer Doudna và Craig Venter nói về chỉnh sửa gen. Năm 2020, Doudna cùng Emmanuelle Charpentier nhận Nobel Hóa học nhờ phát triển phương pháp chỉnh sửa bộ gen bằng CRISPR. Venter là một trong những người tiên phong lập bản đồ bộ gen người và cũng là người đầu tiên xây dựng thành công một tế bào vi khuẩn tổng hợp.
CRISPR và chiếc kéo phân tử
Doudna giải thích nền tảng sinh học của công nghệ qua ba thành phần: DNA là mã di truyền, lưu trữ thông tin của sự sống; protein là các phân tử hoạt động, trong đó có những protein sao chép DNA; còn RNA là bản sao tạm thời, mang thông điệp hướng dẫn tế bào tạo ra protein. Từ hiểu biết ấy, Doudna và cộng sự biến cơ chế miễn dịch cổ xưa của vi khuẩn thành công cụ có thể cắt, sửa hoặc thay đổi các trình tự DNA mục tiêu – một dạng “kéo phân tử”.
CRISPR-Cas9 mở ra khả năng điều trị các bệnh di truyền như thiếu máu hồng cầu hình liềm, đồng thời hứa hẹn sửa các đột biến gen khác trong tương lai. Các phương pháp đưa công cụ này vào cơ thể, như tiêm trực tiếp vào tế bào gốc hoặc dùng hạt nano lipid để đưa vào gan, có thể giúp mở rộng ứng dụng trong y học.
Tuy nhiên, tác động gần hạn có thể đến từ nông nghiệp nhanh hơn y học. Theo Doudna, CRISPR có thể được dùng để tạo cây trồng chịu hạn khi Trái Đất khô nóng hơn; gạo, cacao và chuối đều được thử nghiệm. Công nghệ này cũng có thể giảm methane từ bò bằng cách điều chỉnh quá trình trao đổi chất trong hệ tiêu hóa, thậm chí thông qua viên thuốc làm thay đổi hệ vi sinh suốt vòng đời con vật.
Lằn ranh đạo đức bị vượt qua
Chính vì CRISPR mạnh, thách thức đạo đức xuất hiện gần như ngay lập tức. Doudna nhớ rằng sau khi công nghệ được công bố, nhiều người không chỉ nghĩ đến việc hiểu gen tốt hơn, mà còn muốn viết lại mã di truyền một cách chính xác. Điều khiến bà lo ngại là các thí nghiệm chỉnh sửa phôi khỉ, rồi cấy vào khỉ mẹ để sinh ra khỉ con đã chỉnh sửa gen. Với bà, thông điệp rất rõ: các lằn ranh đã bắt đầu bị vượt qua.
Mối lo lớn nhất của Doudna là chỉnh sửa dòng mầm – tức thay đổi gen trong trứng, tinh trùng hoặc phôi, khiến biến đổi đó được truyền cho các thế hệ sau. Khác với chỉnh sửa soma, chỉ tác động lên một cá nhân và không truyền sang con cháu, chỉnh sửa dòng mầm thay đổi tương lai di truyền của dòng người. Năm 2018, hai bé gái ở Trung Quốc bị chỉnh sửa gen là ví dụ đáng cảnh báo. Sau đó, chính phủ Trung Quốc đóng cửa phòng thí nghiệm, hủy tài trợ và bỏ tù nhà khoa học liên quan, gửi tín hiệu rằng hành động này không thể chấp nhận.
Vấn đề lớn nhất là chúng ta chưa biết đủ
Với Doudna, thách thức lớn nhất không phải công cụ, mà là tri thức. Con người chưa biết phải chỉnh gen nào để tạo ra đặc điểm mong muốn. Đặc điểm không do gen đơn lẻ quyết định; nó có thể liên quan đến nhiều nhóm gen khác nhau, tùy nền tảng di truyền của từng người. Có thể một ngày nào đó, khoa học đủ hiểu để can thiệp sâu hơn, nhưng hiện tại, độ an toàn chưa đạt mức có thể biện minh cho rủi ro, đặc biệt với phôi người.
Câu nói đáng nhớ nhất của Doudna là càng học nhiều về sinh học, ta càng nhận ra còn quá nhiều điều chưa biết. Khoảng năm 2000, sau khi bộ gen người được công bố, nhiều người từng nghĩ nhân loại sắp kiểm soát được sinh học. Hơn 25 năm sau, bài học gần như ngược lại: đọc được mã không có nghĩa là hiểu toàn bộ hệ thống.
Craig Venter cũng có chung thái độ. Theo ông, bất chấp mọi hào nhoáng, khoa học vẫn ở giai đoạn rất sớm trong việc diễn giải bộ gen người. Chúng ta tiến bộ trong lập bản đồ và xử lý genome, nhưng vẫn chưa hiểu đủ để tự tin chỉnh sửa mà không gây hại nhiều hơn lợi.
Venter nhắc đến rủi ro: nhiều đặc điểm con người không thể bị giản lược thành “gen tốt” và “gen xấu”. Nếu coi trầm cảm hưng cảm là bệnh cần loại bỏ, liệu ta có vô tình xóa đi những phổ tính cách gắn với sáng tạo lớn? CRISPR là công cụ nghiên cứu tuyệt vời, nhưng không phải cây đũa thần mà có thể gây hiệu ứng ngoài mục tiêu, tạo ra thay đổi ngẫu nhiên ở những gen khác. Nếu sửa một bệnh mà không hiểu toàn bộ hệ quả trong genome, con người có thể gây hại nhiều hơn chữa lành.
Quyền năng mới cần năng lực tự kiềm chế
Điểm chung trong lời cảnh báo của Doudna và Venter là sự khiêm nhường. Không phải vì họ sợ công nghệ, mà vì họ hiểu độ phức tạp của sự sống. Công nghệ càng mạnh, ảo tưởng kiểm soát càng nguy hiểm.
Mustafa Suleyman, CEO Microsoft AI từng viết: Công nghệ đang bước sang pha mới: không chỉ là công cụ, mà bắt đầu can thiệp vào hai thuộc tính nền tảng của thế giới: trí tuệ và sự sống. Trong phần lớn lịch sử, thách thức là tạo ra và giải phóng quyền năng công nghệ. Ngày nay, thách thức đã đảo chiều: làm sao chứa đựng quyền năng được giải phóng để nó tiếp tục phục vụ con người và hành tinh.
Đây cũng là bài học lớn từ sinh học hiện đại. Khi con người có thể viết lại mã sự sống, sự thông minh thật sự không nằm ở việc làm được mọi điều có thể làm mà ở khả năng biết dừng lại, đặt câu hỏi, xây khung trách nhiệm và thừa nhận rằng trước sự sống, hiểu biết của ta vẫn còn rất nhỏ.
shared via noemamag,
