Web3 muốn sống sót phải học cách làm việc với luật chơi cũ
10/06/26
 |
| Ảnh: Rob Juárez |
Ảo tưởng quen thuộc của cách mạng công nghệ
Trong mọi cuộc cách mạng công nghệ lớn, những người tiên phong thường tin các phát minh tạo ra của cải và viết lại trật tự xã hội.Internet thời kỳ đầu mang tinh thần gần như không tưởng. Những người xây dựng Web1 tin mạng số xóa bỏ chi phí giao dịch và mở ra trật tự kinh tế – xã hội toàn cầu, nơi mọi tương tác đều có thể được thị trường hóa. Khẩu hiệu của thời ấy là “hàng hóa hóa tối đa mọi thứ”: tài nguyên được trao đổi trong các thị trường tự do đến khi thuộc về người sử dụng hiệu quả nhất. Lập luận này dựa trên định lý Coase, gắn với Ronald Coase, nhà kinh tế từng đoạt giải Nobel.
Nhưng giấc mơ ấy va vào thực tế. Hiệu ứng mạng tạo ra quyền lực doanh nghiệp tự củng cố. Những công ty đi đầu nắm lợi thế sớm, rồi biến sức mạnh kinh tế thành hào lũy kinh doanh bằng tiêu chuẩn công nghệ và khung pháp lý có lợi. Utopia – thị trường cuối cùng giống nền tài phiệt hơn không gian tự do hoàn hảo. Kết quả, trong thập niên 2020, làn sóng phản ứng chống công nghệ do chính các lực lượng chính trị Internet cáo buộc bị dẫn dắt bởi tư tưởng lỗi thời.
Nhà xã hội học kinh tế Karl Polanyi gọi động lực này là “chuyển động kép”: khi thị trường cố tách khỏi xã hội, xã hội phản ứng nhằm tái khẳng định quyền kiểm soát. Bài học ấy nay trở lại với Web3.
Web3 và tham vọng phá thế lực trung tâm
Web3 hiện được dùng để chỉ tập hợp rộng các công nghệ và mô hình kinh doanh, nhưng cốt lõi là thách thức quyền lực của các định chế tài chính, quản trị và doanh nghiệp hiện hữu. Công cụ là tiền mã hóa, blockchain, ra quyết định phi tập trung, tổ chức tự trị phi tập trung (DAO) và với một số người, cả metaverse (môi trường số nhập vai ba chiều).
Những người ủng hộ Web3 nói về hệ thống như lực lượng có thể phá vỡ quyền lực của chính trị và cấu trúc xã hội cũ bằng số hóa, phi tập trung hóa và dân chủ hóa. Đồng thời, muốn thay quản trị bằng đồng thuận, thay tổ chức chính thức bằng DAO, thay các trung gian truyền thống bằng hợp đồng thông minh.
Nếu Web1 chủ yếu tin vào thị trường, Web3 đi xa hơn: đánh trực diện vào quyền kiểm soát tiền tệ. DAO, metaverse và nhiều ý tưởng Web3 dựa vào tiền mã hóa không phải vì crypto là điều kiện kỹ thuật bắt buộc. Tiền pháp định dạng số cũng có thể dùng trong môi trường số. Crypto giữ vai trò trung tâm vì thể hiện chương trình rõ ràng: đi vòng qua quyền lực tập trung, từ nhà nước, ngân hàng trung ương đến doanh nghiệp truyền thống.
Những người ủng hộ Web3 không hoàn toàn sai khi nói các định chế cũ quá cứng nhắc, kém hiệu quả, tốn kém và đôi khi tham nhũng. Nhưng cạnh tranh với định chế cũ hay phớt lờ và tin chúng sẽ biến mất lại là vấn đề khác. Chính tại đây, Web3 gặp phản lực xã hội và chính trị.
Định chế cũ chống trả và thương lượng
Không cuộc cách mạng nào bắt đầu từ trang giấy trắng. Ôtô từng phải chạy trên đường và tuân theo luật vốn được thiết kế cho xe ngựa. Sau đó, hạ tầng và quy định thay đổi, nhưng qua thương lượng dần dần, không phải vì cái mới tự tuyên bố bản thân ưu việt.
Ngân hàng, doanh nghiệp và bộ máy hành chính cũng không tự nguyện nhường đường cho sổ cái phân tán hay DAO. Họ sẽ chống cự, sau đó thương lượng nhằm tạo ra mô hình pha trộn giữa cũ và mới.
Xuất hiện nhóm trung gian Web3 có thể thay thế khá thuyết phục: những bên chỉ thu phí, tạo ma sát, nhưng không thêm nhiều giá trị. Khi mua nhà, người ta có thể nghĩ đến bảo hiểm quyền sở hữu, dịch vụ ký quỹ, hoặc các quy định ở một số bang Mỹ buộc nhà sản xuất ôtô phải bán xe qua đại lý vật lý. Với những trường hợp như vậy, hợp đồng thông minh và sổ phân tán có thể xác nhận quyền sở hữu, ghi nhận giao dịch và chuyển tài sản với chi phí gần như bằng không. Các trung gian chống trả, nhưng Web3 có cơ hội thắng.
Nhóm thứ hai phức tạp hơn: các định chế tạo ra giá trị thật nhưng vận hành kém hiệu quả và thu lợi quá mức. Quốc hội Mỹ và các cơ quan quản lý ở Washington là ví dụ. Làm luật và thực thi luật là chức năng thiết yếu, nhưng cảm giác phổ biến là quy trình ấy có thể công bằng, nhanh và ít tốn kém hơn. Web3 có thể gây áp lực khiến các định chế này giảm hành vi trục lợi và chi phí bất hợp lý.
Hợp đồng thông minh có thể thực thi các thỏa thuận rõ ràng, không mơ hồ. Các hệ thống tương lai thậm chí có thể giúp các bên đàm phán phát hiện vùng đồng thuận không nhìn thấy trong tranh chấp, chẳng hạn giữa lao động và quản lý. Xa hơn, công nghệ nhập vai có thể hỗ trợ mô hình hóa các chính sách dài hạn như thuế, nhằm củng cố gắn kết xã hội, đầu tư cho thế hệ tương lai hoặc chính sách đổi mới rủi ro cao.
Cạnh tranh giữa Web3 và các định chế này có thể gay gắt, nhưng hữu ích. Ngay cả nếu thanh toán blockchain không thay thế hoàn toàn mạng thẻ tín dụng, vẫn có thể kéo giảm các khoản phí lớn được các mạng này duy trì trong nhiều thập niên.
Những mã không thể thay thế
Nhóm thứ ba là các định chế gần như không thể thay thế bằng hệ thống phi tập trung. Điển hình như tòa án. Những người ủng hộ DAO có thể phản đối, nhưng họ chưa giải thích được cách hợp đồng thông minh xử lý những tình huống bất ngờ trong các thỏa thuận phức tạp.
Lý thuyết “hợp đồng không hoàn chỉnh” nhận định không thể dự báo mọi sự kiện có thể làm thay đổi ý nghĩa của hợp đồng. Vấn đề còn khó hơn vì con người luôn biết khai thác vùng mờ vì lợi ích riêng. Vụ 11/9 là ví dụ nổi bật: tranh chấp bảo hiểm trị giá nhiều tỷ USD xoay quanh câu hỏi đó là sự kiện hay hai sự kiện. Đây không chỉ là lỗi tưởng tượng kém. Nếu thực tế vượt khỏi tham số mã được thiết kế xử lý, hợp đồng thông minh có thể rơi vào tình trạng tương tự phần mềm bị treo.
Vì vậy, các định chế như tòa án còn tồn tại lâu dài. Nếu Web3 muốn đạt mục tiêu, hệ thống phải làm việc với những định chế này thay vì chỉ tuyên bố thay thế.
Khủng hoảng niềm tin không thể xử lý bằng thị trường
Lý do thứ hai khiến Web3 không thể né chính trị là tất cả các cuộc cách mạng công nghệ đều gặp khủng hoảng niềm tin. Đó có thể là cơn hoảng loạn thị trường, vụ tấn công nghiêm trọng vào giao thức blockchain trọng yếu, hoặc biến cố khó lường như khủng bố được tài trợ bằng crypto.
Thị trường không thể tự xử lý khủng hoảng niềm tin. Chỉ các định chế đứng ngoài thị trường, như ngân hàng trung ương, bộ tài chính, cơ quan thực thi pháp luật và an ninh, mới có thể can thiệp khi trật tự sụp đổ. Trông chờ “trí tuệ đám đông” trong bối cảnh này chỉ là cách nói khác của công lý tự phát.
Niềm tin là hiện tượng tâm lý xã hội không thuần túy kinh tế. Khi Web3 phát triển, niềm tin chắc chắn bị thử thách nhiều lần. Vào thời điểm đó, nhà quản lý, quan chức được bầu và công luận có vai trò như các lực lượng mang tính chính danh khôi phục trật tự.
Web3 đối mặt một rủi ro chính trị riêng: nếu bị nhìn như cánh tay nối dài của Big Tech, lập luận giúp phi tập trung hóa và dân chủ hóa sẽ suy yếu. Tài chính bị tập trung, nhưng công nghệ còn tập trung hơn. Web3 cần tránh bị gắn với chính các nền tảng lớn.
Danh sách việc cần làm cho Web3
Web3 xứng đáng có cơ hội thử nghiệm, nhưng để không bị đóng cửa sớm, cộng đồng này cần thay đổi cách tiếp cận.
Trước hết, hãy bỏ lối suy nghĩ nhà quản lý ngu ngốc, không theo kịp và nên tránh đường. Cần tôn trọng nhiệm vụ đánh giá và giảm thiểu rủi ro. Nhà quản lý giống thành viên hội đồng quản trị trong công ty đại chúng: không quyết định công nghệ, nhưng giám sát rủi ro toàn hệ thống. Washington không cần kỹ sư máy tính thông qua các đạo luật giúp Web1 phát triển; với Web3 cũng vậy.
Điều đó đòi hỏi Web3 minh bạch hơn về rủi ro biết và chưa biết. Crypto có thể giảm chi phí thanh toán xuyên biên giới, đặc biệt với kiều hối, nhưng cũng có thể gây rủi ro vĩ mô cho các thị trường mới nổi, nơi dòng vốn ra vào đột ngột có thể tạo cú sốc lớn. Cộng đồng crypto hiếm khi nói thẳng về nguy cơ này. Nếu nhà quản lý cần công cụ đánh giá rủi ro, Web3 nên tự xây.
Thứ hai, Web3 phải giảm các hệ lũy xã hội. Dù người ủng hộ crypto nói tác động khí hậu của đào coin bị phóng đại, nhiều tổ chức vẫn tránh Bitcoin vì lo ngại phát thải. Tội phạm mạng cũng tạo phản ứng tương tự. Thiếu giải pháp hoàn hảo không phải lý do phớt lờ vấn đề. Xã hội có thể chấp nhận công nghệ có hệ lụy lớn, nhưng chỉ khi ngành chứng minh việc nghiêm túc xử lý.
Thứ ba, Web3 cần đi đầu về bảo vệ dữ liệu và an toàn. Quy định nên được xem là sàn, không phải trần. Những sai lầm của mạng xã hội Web2 có thể bị nhân lên trong môi trường nhập vai của Web3. Năm 1996, Section 230 của Đạo luật Chuẩn mực Truyền thông, vốn giới hạn trách nhiệm của nền tảng với nội dung người dùng đăng, bị lung lay ngay cả với các công ty hiện nay. Nếu không có cơ quan trung tâm, ai chịu trách nhiệm khi nội dung độc hại tồn tại trên codebase mã nguồn mở? Câu hỏi này đòi hỏi thử nghiệm nghiêm túc, không thể trì hoãn.
Thứ tư, Web3 phải chứng minh giá trị xã hội bằng dự án cụ thể. Mở rộng tiếp cận tài chính, giảm phí kiều hối, tạo công cụ bỏ phiếu số an toàn là những mục tiêu thường được nhắc đến. Nhưng nêu giá trị xã hội khác với chứng minh, cần đầu tư bền bỉ cho thử nghiệm và mở rộng những ứng dụng ấy.
Cuối cùng, mọi bước đi chính trị của Web3 nên thông qua bộ lọc đơn giản: khiến nhà hoạch định chính sách dễ hay khó cấp phép thử nghiệm? Nếu đặt mục tiêu tạo cạnh tranh cần thiết với hệ thống cũ, Web3 có nhiều cơ hội hơn.
Stablecoin gắn với USD là ví dụ, không nhất thiết làm suy yếu vai trò quốc tế của đồng USD, trái lại, có thể giúp người dân ở các thị trường mới nổi, nơi quản trị yếu và niềm tin vào tiền tệ quốc gia thấp, tiếp cận tài sản định giá bằng USD dễ hơn. Cách trình bày này ít cách mạng, nhưng thuyết phục hơn.
Nếu Web3 thật sự là cuộc cách mạng công nghệ và xã hội như những người ủng hộ tuyên bố, sự phấn khích đến từ đổi mới tự thân. Ngay lúc này, điều cần thiết là nỗ lực ngoài thị trường: xây quan hệ, hiểu biết và niềm tin với các lực lượng định hình Web3. Nhà quản lý, nhà hoạch định chính sách và công chúng không biến mất, những người ủng hộ Web3 nên chấp nhận điều đó và hành động theo các quy định.
shared via noema,
