Blockchain và lời hứa về nền kinh tế chia sẻ thật sự
21/05/26
 |
| Quản lý khu khai thác bitcoin của Haobtc kiểm tra thiết bị bên trong khu mỏ bitcoin gần Kongyuxiang. |
Năm 2017, tiền mã hóa trở thành một trong những câu chuyện công nghệ lớn nhất thế giới. Giá Bitcoin và Ethereum tăng vọt, kéo theo vô số tranh luận: đó là bong bóng đầu cơ, dấu hiệu cho thấy tiền tệ do nhà nước bảo chứng bị thách thức, hay đơn giản là công cụ cung cấp thanh khoản cho các thị trường ngầm?
Nhưng cơn sốt quanh Bitcoin đã làm lu mờ điều quan trọng hơn. Blockchain, công nghệ đứng sau tiền mã hóa, không chỉ là nền móng của loại tiền mới. Công nghệ này là công nghệ có mục đích tổng quát, với khả năng kiểm kê, theo dõi, chia nhỏ và chuyển giao tài sản an toàn qua Internet. Nếu Internet là hạ tầng giúp mạng xã hội bùng nổ, blockchain như hạ tầng cho nền kinh tế chia sẻ đúng nghĩa.
Vấn đề không phải thiếu của cải
Từ Trung Quốc đến Mỹ, từ châu Âu đến Mỹ Latinh, tăng trưởng năng suất mạnh mẽ khiến thế giới giàu lên nhanh chóng. Chỉ trong giai đoạn 2003–2013, thu nhập bình quân đầu người toàn cầu đã tăng gấp đôi. Về lý thuyết, nhân loại đang tiến tới mức thịnh vượng đủ chăm lo cho tất cả.
Nhưng câu hỏi lớn vẫn chưa có lời giải: của cải ấy được phân phối ra sao. Chủ nghĩa tư bản công nghệ cao và toàn cầu hóa tạo ra bất bình đẳng ngày càng lớn, đồng thời làm suy giảm nguồn việc làm ổn định, lương tốt, đặc biệt với những người không có kỹ năng kỹ thuật. Toàn cầu hóa tạo ra tầng lớp trung lưu ở Trung Quốc và Mexico, nhưng cũng lấy đi việc làm tại Mỹ. Cho đến nay, công nghệ ngày càng khiến bất bình đẳng thêm nghiêm trọng.
Robot khiến câu hỏi sở hữu trở nên cấp bách
Trí tuệ nhân tạo và robot có thể khiến xu hướng này mạnh hơn. Kỷ nguyên máy móc thứ hai hứa hẹn năng suất tăng vọt, nhưng năm 2016, báo cáo của Quỹ Tiền tệ Quốc tế cảnh báo cuộc cách mạng robot có thể gây ra “những hệ quả tiêu cực sâu sắc đối với bình đẳng”. McKinsey dự báo có tới 1/3 số việc làm hiện nay có thể biến mất.
Trong cấu trúc kinh tế hiện tại, lợi ích từ năng suất tăng thêm nhiều khả năng rơi vào tay số ít công ty sở hữu và phát triển công nghệ. Vì vậy, Câu hỏi then chốt là sở hữu. Nếu tư bản sở hữu robot, dù robot làm năng suất lao động tăng, lợi nhuận vẫn chảy về phía tư bản. Người lao động, kể cả còn việc lẫn bị thay thế, đều mất phần. Ngay cả khi người mất việc tìm được công việc mới, bất bình đẳng vẫn có thể sâu thêm.
Tái phân phối không còn đủ
Trong lịch sử, xã hội thường khiến bất bình đẳng phát sinh ở khâu sản xuất, rồi đánh thuế người giàu để tái phân phối. Nhưng trong kỷ nguyên máy móc thứ hai, cơ chế này có thể không còn phù hợp.
Một số đề xuất như thu nhập cơ bản phổ quát có thể tạo ra sàn thu nhập tối thiểu, nhưng không xử lý tận gốc bất bình đẳng. Chúng vẫn duy trì sự phân biệt giữa người tạo ra của cải và người nhận trợ cấp. Một xã hội đa số sống bằng khoản thu nhập cơ bản khiêm tốn, trong khi chủ sở hữu tư bản hưởng phần lớn lợi nhuận, khó trở thành viễn cảnh hấp dẫn.
Điều cần thiết là hệ thống giúp mọi người được hưởng thành quả tăng trưởng ngay từ đầu, chỉ nhờ tư cách thành viên của cộng đồng. Thay vì tái phân phối sau khi bất bình đẳng đã xảy ra, xã hội cần nghĩ đến “tiền phân phối”: giảm bất bình đẳng từ gốc thông qua biến mọi người thành cổ đông của nền kinh tế.
Từ dầu mỏ đến của cải số
Ý tưởng này không hoàn toàn viển vông. Ở Na Uy và Alaska, mỗi công dân được nhận một phần lợi nhuận từ nguồn tài nguyên thiên nhiên dồi dào của nhà nước. Cho đến nay, cách hiểu về phần sở hữu chính đáng chủ yếu gắn với khoáng sản. Nhưng nếu áp dụng cho nền kinh tế công nghệ cao, có thể mở ra mô hình chia sẻ mới.
Của cải số có thể được xem như dầu mỏ của thế kỷ 21. Khác biệt là có thể được tạo ra ở khắp nơi, không chỉ ở những vùng tình cờ có tài nguyên dưới lòng đất. Khi giá trị mới đến từ dữ liệu, thuật toán, robot và nền tảng số, câu hỏi đặt ra: liệu cộng đồng có thể cùng sở hữu một phần giá trị ấy hay không?
Blockchain như cơ chế sở hữu chung
Khái niệm kinh tế chia sẻ lâu nay chủ yếu gắn với Airbnb, Uber và Lyft. Nhưng các mô hình này vẫn do doanh nghiệp tư nhân, thường được hậu thuẫn bởi vốn đầu tư mạo hiểm, kiểm soát. Blockchain có thể thay đổi điều đó qua việc cung cấp cơ chế kỹ thuật cho sự chia sẻ thật sự.
Về cốt lõi, blockchain là hệ thống lưu giữ thông tin an toàn về sở hữu và giao dịch. Thay vì đặt dữ liệu tại trung tâm duy nhất, hệ thống tạo nhiều bản sao và phân tán trên các nút của mạng lưới. Mỗi giao dịch được truyền qua mạng gần như không tốn chi phí, đồng thời có tính minh bạch cao.
Khả năng này có ý nghĩa lớn. Chẳng hạn, mỗi robot trong một đội xe tự hành có thể được sở hữu theo phần bởi mọi thành viên trong cộng đồng nơi nó hoạt động. Mỗi lần có người mua một chuyến đi, doanh thu không chỉ chảy về một công ty tư nhân, mà có thể được phân phối cho cả cộng đồng.
Từ thu nhập cơ bản đến tư bản cơ bản
Vì vậy, blockchain có thể trở thành chất xúc tác giúp mọi người sở hữu một phần hàng hóa kinh tế. Thay vì bù đắp mất việc bằng thu nhập cơ bản phổ quát, nó cho phép xử lý bất bình đẳng ở phía sản xuất. Thay vì chờ bất bình đẳng xảy ra rồi dùng trợ cấp để giảm nhẹ, xã hội có thể theo đuổi quyền phổ quát đối với tài sản trí tuệ và tài sản vốn – một dạng “tư bản cơ bản phổ quát”.
Để mô hình vận hành, cần rất nhiều thay đổi chính trị. Nhưng về mặt công nghệ, blockchain mở ra khả năng hiện thực hóa lời hứa ban đầu của kinh tế chia sẻ: các tài sản mới trong nền kinh tế có thể được sở hữu bởi mọi thành viên cộng đồng. Cấu trúc sở hữu phân tán và dân chủ như vậy có thể giúp nhiều người có cổ phần trong tương lai robot hóa, thay vì để công nghệ tiếp tục làm trầm trọng thêm bất bình đẳng và xung đột chính trị.
shared via noema,
